ایران با ۲۹ اثر در جمع ۱۰ کشور برتر میراث جهانی یونسکو | ثبت‌های جدید ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵

ایران با ۲۹ اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، در جمع ۱۰ کشور اول جهان از نظر «تعداد» آثار قرار گرفته است. این رتبه‌بندی، صرفاً یک مسابقه عددی نیست؛ چون هم درباره ظرفیت تاریخی و تنوع جغرافیایی کشورها حرف می‌زند و هم درباره توان نهادی آن‌ها در «پرونده‌سازی»، حفاظت، و مدیریت میراث. از همین زاویه، قرار گرفتن ایران در جایگاه دهم، هم یک دارایی نمادین است و هم یک مسئولیت اجرایی؛ دارایی از جنس اعتبار بین‌المللی و برند فرهنگی، و مسئولیت از جنس هزینه‌های حفاظت، مدیریت گردشگری، و رعایت استانداردهای یونسکو.

تصویر جهانی: چرا ایتالیا و چین بالاترند و ایران دهم است؟

بخشی از پاسخ طبیعی است: تراکم میراث تاریخی و تنوع تمدنی (به‌ویژه در اروپا و چین و هند). اما بخش دیگر، کمتر دیده می‌شود: سیاست‌گذاری میراث و توان پرونده‌سازی. کشورهایی مثل ایتالیا، فرانسه یا اسپانیا دهه‌هاست «موتور» ثبت جهانی را با تیم‌های ثابت، پرونده‌های منظم، و شبکه‌های دانشگاهی و مدیریتی روشن نگه داشته‌اند. پس رتبه بالا فقط به معنی «داشتن آثار بیشتر» نیست؛ به معنی توان تبدیل ظرفیت میراثی به پرونده قابل‌قبول در نظام ارزیابی یونسکو هم هست.

عدد ۲۹ ایران چه چیزی را می‌گوید و چه چیزی را نمی‌گوید؟

عدد ۲۹ از یک طرف نشان می‌دهد ایران، در مقیاس جهانی، از نظر تنوع و عمق میراث فرهنگی در سطح بالایی قرار دارد. تازه‌ترین نمونه‌ها هم نشان می‌دهد این مسیر متوقف نشده: در فهرست رسمی یونسکو، «هگمتانه» با تاریخ ثبت ۲۰۲۴ آمده و «محوطه‌های پیشاتاریخی دره خرم‌آباد» به‌عنوان اثر ثبت‌شده ۲۰۲۵ ثبت شده است. درباره اثر خرم‌آباد، اسناد یونسکو تصریح می‌کند این مجموعه شامل چند غار و یک پناهگاه سنگی است و قدمت اشغال انسانی در آن به ده‌ها هزار سال می‌رسد. اما این عدد، همه‌چیز را نمی‌گوید. اول اینکه «تعداد» لزوماً معادل «کیفیت مدیریت» نیست. یونسکو فقط ثبت نمی‌کند؛ پایش هم می‌کند و کشورها باید ارزش جهانی استثنایی (OUV) را حفظ کنند. دوم اینکه بین «ثبت جهانی» و «تبدیل میراث به اقتصاد گردشگری پایدار» فاصله جدی وجود دارد؛ چه بسا کشوری آثار زیادی داشته باشد اما سهم گردشگری‌اش پایین بماند، چون زیرساخت، روایت‌سازی، یا مدیریت مقصد مسئله دارد. سوم اینکه آثار ثبت‌شده، به‌خصوص آثار فرهنگی، با چالش‌های فرسایش، توسعه شهری، فشار گردشگری، و کمبود منابع مرمتی روبه‌رو هستند؛ و هرچه تعداد بیشتر شود، «هزینه نگهداشت» هم به‌صورت تصاعدی سنگین‌تر می‌شود. در همین چارچوب، نگاه «کمی» به جدول، اگر با نگاه «نهادی» همراه نشود، گمراه‌کننده است: رتبه دهم می‌تواند هم نشانه ظرفیت تاریخی ایران باشد و هم آینه‌ای برای پرسیدن یک سؤال سخت‌تر: آیا سازوکار حفاظت و مدیریت ما به اندازه رشد «تعداد پرونده‌ها» بزرگ شده است؟

میراث جهانی در حال بزرگ‌تر شدن است؛ رقابت هم سخت‌تر می‌شود

طبق صفحه رسمی «فهرست میراث جهانی»، تعداد کل املاک/آثار ثبت‌شده در جهان تا مقطعی که یونسکو اعلام کرده، ۱۲۴۸ مورد بوده است (با تفکیک فرهنگی/طبیعی/مختلط). از سوی دیگر، در جلسه ۴۷ کمیته میراث جهانی (۲۰۲۵)، یونسکو اعلام کرد ۲۶ اثر جدید به فهرست اضافه شده است. این یعنی «زمین بازی» هر سال بزرگ‌تر می‌شود و برای حفظ رتبه یا ارتقای آن، کشورها باید هم پرونده‌های جدید آماده کنند و هم استانداردهای حفاظت را رعایت کنند؛ چون کوچک‌ترین ضعف مدیریتی می‌تواند به گزارش‌های هشدار، فشار برای اصلاح، یا بدتر از آن، آسیب به اعتبار پرونده‌سازی کشور منجر شود. برای ایران، این نکته از یک جهت مثبت است: ظرفیت ثبت هنوز وجود دارد و پرونده‌های جدید هم در سال‌های اخیر نتیجه داده‌اند. اما از جهت دیگر، معنی‌اش این است که رقابت، صرفاً بر سر «ثبت کردن» نیست؛ بر سر توان مدیریت پس از ثبت است. ایران در میان ۱۰ کشور اول جهان از نظر تعداد آثار ثبت‌شده قرار دارد و عدد ۲۹ با داده‌های رسمی یونسکو همخوان است. این جایگاه، ظرفیت مهمی برای «برندسازی فرهنگی» و تقویت جایگاه ایران در نقشه میراث جهانی است؛ به‌خصوص وقتی به تنوع زمانی آثار ایران نگاه کنیم—از محوطه‌های پیشاتاریخی تا مجموعه‌های شهری و معماری و مسیرهای تاریخی—که بخشی از آن در ثبت‌های جدید هم دیده می‌شود. با این حال، تفسیر دقیق‌تر از این عدد باید از «افتخارِ رتبه» عبور کند و به «سیاستِ بهره‌برداری و حفاظت» برسد. میراث جهانی اگر به برنامه‌ی روشن حفاظت، مدیریت گردشگری، تامین مالی مرمت، و روایت‌سازی فرهنگی وصل نشود، در بهترین حالت به یک نشان افتخار تبدیل می‌شود که زیر فشار زمان، فرسایش و کمبود منابع تضعیف می‌گردد. نقطه مثبت ماجرا این است که خودِ روند ثبت‌های اخیر نشان می‌دهد ظرفیت فنی و کارشناسی برای پیشبرد پرونده‌ها وجود دارد؛ اما نقطه تعیین‌کننده این است که این ظرفیت، هم‌زمان باید به همان اندازه در «حفاظت و مدیریت پس از ثبت» هم تقویت شود—وگرنه رتبه دهم، به جای سکوی پرش، می‌تواند به فهرستی از تعهدات انباشته تبدیل شود.