بودجه ۱۴۰۵: اعتبارات حمل‌ونقل و عمران چقدر رشد کرد؟ جاده، ریل، مسکن و شهر

بر پایه ارقام فصل‌های مرتبط، اعتبارات توسعه حمل‌ونقل ریلی در لایحه ۱۴۰۵ با رشد ۵۷ درصدی به حدود ۲۳.۲ هزار میلیارد تومان رسیده و توسعه زیرساخت حمل‌ونقل جاده‌ای با رشد ۲۳ درصدی در سطح ۱۱۶.۷ هزار میلیارد تومان پیش‌بینی شده است. در کنار آن، حمل‌ونقل دریایی با رشد ۷۰ درصدی به ۲ هزار میلیارد تومان می‌رسد و برای هواشناسی نیز رقم ۷۰۰ میلیارد تومان (با رشد ۷۵ درصدی) ذکر شده است.  در بخش‌های پیوندخورده به زندگی شهری هم مسکن با رشد ۲۷ درصدی به ۳۵.۸ هزار میلیارد تومان و عمران شهری و روستایی با رشد ۱۷ درصدی به ۲۳.۰ هزار میلیارد تومان رسیده است.

ترکیب بودجه حمل‌ونقل ۱۴۰۵

اگر ترکیب اعتبارات را به‌عنوان «نقشه اولویت‌ها» بخوانیم، دو نکته هم‌زمان دیده می‌شود:

• غلبه جاده در اندازه مطلق: بزرگ‌ترین عددِ سبد، باز هم به زیرساخت جاده‌ای اختصاص دارد؛ رقمی در حدود ۱۱۶.۷ هزار میلیارد تومان که فاصله معناداری با سایر سرفصل‌ها دارد. این برتری، از یک طرف با واقعیت شبکه حمل‌ونقل کشور هم‌خوان است (وابستگی جابه‌جایی بار و مسافر به جاده) و از طرف دیگر با دستورکارهایی مثل تکمیل محورهای منتهی به مرزها، رفع گلوگاه‌های پرتردد و کاهش تصادفات رخ‌به‌رخ با توسعه بزرگراهی و باند دوم که در اولویت‌های اعلامی آمده، قابل توضیح است.
• شتاب رشد در ریل:در مقابل، آنچه در ۱۴۰۵ برجسته‌تر شده، سرعت رشد بخش ریلی است: رشد ۵۷ درصدی و رسیدن به حدود ۲۳.۲ هزار میلیارد تومان. این رشد، از منظر سیاست‌گذاری می‌تواند معنای «جابجایی تدریجی تمرکز» از صرفِ نگهداشت جاده به سمت تقویت مسیرهای کم‌هزینه‌تر در بلندمدت (سوخت، ایمنی، ظرفیت بار) را داشته باشد؛ هرچند میزان تحقق این هدف به اجرای واقعی پروژه‌ها و توان جذب اعتبارات بستگی دارد.

در توضیحات درباره اولویت‌ها، به تمرکز اعتبارات روی کریدورهای هشت‌گانه ریلی و جاده‌ای و حمایت از طرح‌های با پیشرفت فیزیکی بالا اشاره شده است. این رویکرد اگر درست اجرا شود، می‌تواند یک اثر مثبت واقع‌گرایانه داشته باشد: کاهش پراکندگی منابع و افزایش احتمال بهره‌برداری. به‌ویژه وقتی پروژه‌های مشخصی مثل راه‌آهن چابهار–زاهدان، میانه–اردبیل و خط دوم بافق–زرین‌شهر به‌عنوان برنامه بهره‌برداری سال ۱۴۰۵ مطرح می‌شود. در بخش‌های کوچک‌تر هم دو نکته قابل توجه است:

• حمل‌ونقل دریایی از نظر درصد رشد بالاست (۷۰ درصد)
• اما از نظر اندازه، همچنان رقم کوچکی در قیاس با جاده و ریل دارد (حدود ۲ هزار میلیارد تومان).

همین الگو برای هواشناسی هم دیده می‌شود:

• رشد ۷۵ درصدی عدد قابل توجهی است، اما پایه‌ی ریالی آن نسبت به غول‌های بودجه‌ای مثل جاده و مسکن کوچک‌تر است.

مسکن و عمران شهری‌ـروستایی در بودجه ۱۴۰۵

در کنار حمل‌ونقل بین‌شهری، بخش دیگری از تصویر بودجه ۱۴۰۵ به «شهر و زندگی روزمره» مربوط می‌شود: مسکن و عمران شهری و روستایی. طبق ارقام اعلام‌شده، اعتبار بخش مسکن به حدود ۳۵.۸ هزار میلیارد تومان رسیده (۲۷ درصد رشد) و عمران شهری و روستایی نیز در سطح ۲۳.۰ هزار میلیارد تومان (۱۷ درصد رشد) پیش‌بینی شده است. در اولویت‌های این بخش، به چند محور اشاره شده: توسعه حمل‌ونقل عمومی درون‌شهری با تمرکز بر مترو و اتوبوس، تکمیل زیرساخت‌های نهضت ملی مسکن قابل افتتاح، کمک به تکمیل سرانه‌های خدماتی سایت‌های مسکونی و ادامه تکمیل پروژه‌های باقی‌مانده مسکن مهر. خوانش خنثی از این اعداد، این است که دولت تلاش کرده «سرفصل‌های مرتبط با کیفیت زندگی شهری» را در کنار پروژه‌های سنگین حمل‌ونقل نگه دارد؛ نه اینکه همه منابع را صرفاً روی کریدورها قفل کند. وجه مثبت واقع‌گرایانه این رویکرد آن است که اگر منابع واقعاً به سمت پروژه‌های قابل افتتاح برود، بخشی از انتظارات اجتماعی (از تکمیل خدمات تا زیرساخت‌های محلات و شهرهای جدید) می‌تواند پاسخ بگیرد. در عین حال، باید توجه داشت که در حوزه مسکن و عمران شهری، اثرگذاری بودجه فقط با رقم مصوب سنجیده نمی‌شود؛ میزان تخصیص واقعی، توان اجرا، و هماهنگی میان دستگاه‌های خدمات‌رسان تعیین می‌کند این افزایش‌ها چقدر به «خروجی قابل لمس» تبدیل شوند. از سوی دیگر، در توضیحات درباره فصل حمل‌ونقل، مشارکت عمومی‌ـخصوصی به‌خصوص در پروژه‌های آزادراهی هم به‌عنوان یک مسیر تامین مالی و اجرا مطرح شده است. اگر این مسیر به‌درستی فعال شود، می‌تواند بخشی از فشار تامین مالی را از بودجه عمومی بردارد و سرعت تکمیل پروژه‌ها را بالا ببرد؛ البته به شرط طراحی قراردادهای شفاف و مدیریت ریسک‌های بازگشت سرمایه.

جمع‌بندی

مقایسه اعتبارات حمل‌ونقل و عمران در لایحه بودجه ۱۴۰۵ با قانون بودجه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد یک «افزایش کلی» در سبد پروژه‌ها رخ داده و رقم کل به حدود ۲۰۲ هزار و ۳۸ میلیارد تومان رسیده است. در دل این سبد، جاده همچنان بزرگ‌ترین دریافت‌کننده است، اما ریل با رشد تندتر، وزن بیشتری گرفته و در کنار آن، دریایی و هواشناسی هم از نظر درصد رشد جهش داشته‌اند. در حوزه شهری نیز افزایش اعتبارات مسکن و عمران شهری و روستایی می‌تواند در صورت تخصیص و اجرای درست، بخشی از پروژه‌های قابل افتتاح و خدمات شهری را جلو ببرد. مهم‌ترین نکته برای ارزیابی این ارقام، فاصله میان «اعتبار پیش‌بینی‌شده» تا «پیشرفت واقعی پروژه» است: اگر اولویت‌دهی به طرح‌های با پیشرفت بالا و تمرکز بر کریدورها واقعاً اجرا شود، احتمال بهره‌برداری افزایش می‌یابد؛ و اگر تخصیص‌ها پراکنده یا کند باشد، رشدهای درصدی روی کاغذ می‌ماند.