صادرات ایران به آفریقا در ۸ ماهه ۱۴۰۴ جهش ۷۷٪ داشت؛ ۵ مقصد اصلی و سبد کالاها

آمارهای رسمی سازمان توسعه تجارت ایران حکایت از تحولی بزرگ در روابط اقتصادی تهران با قاره آفریقا دارد. در ۸ ماهه نخست سال جاری (۱۴۰۴)، ارزش صادرات غیرنفتی ایران به کشورهای آفریقایی با رشد خیره‌کننده ۷۷ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، به ۸۴۹ میلیون دلار رسید. این جهش آماری زمانی معنای بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم کل صادرات ایران به این قاره در سال گذشته، تقریباً معادل همین عملکرد ۸ ماهه بوده است؛ موضوعی که از احتمال عبور از مرز ۱ میلیارد دلار تا پایان سال خبر می‌دهد.

تمرکز بر شرق و غرب آفریقا؛ ۵ مقصد کلیدی صادرات

تحلیل داده‌های صادراتی نشان می‌دهد که استراتژی ایران بر بازارهای خاصی در شرق و غرب این قاره متمرکز شده است. پنج کشور کنیا، غنا، آفریقای جنوبی، سومالی و تانزانیا به عنوان مقاصد اصلی کالاهای ایرانی شناخته شده‌اند. تانزانیا به طور خاص در ماه‌های اخیر رشد قابل توجهی را تجربه کرده و به یکی از پایگاه‌های اصلی نفوذ کالاهای ایرانی در شرق آفریقا تبدیل شده است.

سبد محصولات صادراتی ایران به آفریقا طیف گسترده‌ای از نیازهای این قاره را پوشش می‌دهد؛ به طوری که از محصولات پایه و استراتژیک صنعتی همچون شمش آهن، فولاد و سیمان برای توسعه زیرساخت‌های عمرانی، تا نهاده‌های حیاتی مانند اوره و قیر جهت رونق کشاورزی و نوسازی جاده‌های آفریقا را در بر می‌گیرد. در کنار این موارد، حضور پررنگ اقلام مصرفی شامل مواد غذایی، روغن موتور و محصولات بهداشتی، نشان‌دهنده نفوذ موفق برندهای ایرانی در بازارهای خرد و مصرفی این قاره و توان رقابتی بالای تولیدات داخلی در میان مصرف‌کنندگان آفریقایی است.

تفاوت بنیادین روند کنونی با سال‌های گذشته، در ورود هدفمند نهادهای مالی حاکمیتی برای پوشش ریسک‌های سرمایه‌گذاری نهفته است؛ به طوری که مسعود برهمن، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا، از دو بازوی حمایتی استراتژیک پرده برداشته است: نخست، اختصاص ۳ میلیارد دلار توسط صندوق ضمانت صادرات جهت پشتیبانی همه‌جانبه از سرمایه‌گذاری‌های خارجی و پوشش ریسک‌های تجاری، و دوم، تخصیص ۲ میلیارد یورو از سوی صندوق توسعه ملی در قالب وام‌های ترجیحی برای حمایت از طرح‌های کارآفرینی، استارتاپی و پروژه‌های زیربنایی مرتبط با توسعه تجارت در این قاره. این هم‌افزایی مالی، مسیر حضور مقتدرانه بخش خصوصی ایران در بازار آفریقا را بیش از هر زمان دیگری هموار کرده است.

این خطوط اعتباری نشان‌دهنده تغییر نگاه دولت از «تجارت صرف» به سمت «سرمایه‌گذاری و تولید مشترک» است؛ مدلی که کشورهایی نظیر چین و ترکیه سال‌هاست با موفقیت در آفریقا اجرا کرده‌اند.

عبور از «اقتصاد جزیره‌ای» و چالش نقشه راه

اگر بخواهم واقعیت این جهش ۷۷ درصدی را تحلیل کنم، باید بگویم که ایران بالاخره متوجه شده است که تکیه بر بازارهای سنتی و همسایه مانند عراق، برای توسعه پایدار کافی نیست. آفریقا با جمعیت ۱.۴۵ میلیارد نفری، یک «حیات‌خلوت اقتصادی» نیست، بلکه میدان نبرد قدرت‌های جهانی است.

واقعیت این است که رشد صادرات ایران در شرایطی رخ داده که ما هنوز با کمبود شدید رایزن بازرگانی (تنها ۳ نفر در کل قاره در برابر ۴۴ رایزن ترکیه) و فقدان خطوط مستقیم کشتیرانی و هوایی روبرو هستیم. این یعنی پتانسیل واقعی ایران بسیار فراتر از این ۱ میلیارد دلار است. اگر دولت بتواند از وضعیت «اقتصاد جزیره‌ای» و برخوردهای پراکنده خارج شود و یک نقشه راه جامع تدوین کند، خدمات فنی و مهندسی ایران در حوزه‌هایی مانند سدسازی و تصفیه آب (که در آن‌ها صاحب سبک هستیم) می‌تواند ارزآوری میلیاردی داشته باشد.

فرصت طلایی در حوزه خدمات فنی و مهندسی

در کنار کالا، صادرات دانش فنی نیز به شدت مورد توجه قرار گرفته است. در همایش اخیر همکاری‌های فنی و مهندسی ایران و آفریقا در تهران، نمایندگانی از موریتانی، الجزایر، نیجریه و تانزانیا بر نیاز مبرم خود به تخصص ایران در صنعت آب و فاضلاب تأکید کردند. ایران با دهه‌ها تجربه در مدیریت منابع آب در مناطق نیمه‌خشک، اکنون به عنوان یک شریک قابل اعتماد برای پروژه‌های زیربنایی آفریقا مطرح شده است.

از نگاه واقع‌بینانه، آفریقا برای بازرگان ایرانی دیگر یک قاره دوردست نیست، بلکه جایگزینی هوشمندانه برای بازارهای اشباع شده است. استفاده از روش‌هایی نظیر تهاتر در شرایط تحریم، می‌تواند کلید عبور از سد محدودیت‌های بانکی باشد. آفریقا منابع اولیه دارد و ایران تکنولوژی و کالای نهایی؛ این یک معامله دو سر برد در دوران فشار اقتصادی است.

سازمان توسعه تجارت در حال برنامه‌ریزی برای برگزاری »اجلاس سران آفریقا« در اواخر سال ۲۰۲۶ (۱۴۰۵) در تهران است. این نشست قرار است نقطه عطفی برای تثبیت حضور بلندمدت ایران در این قاره باشد. با توجه به رشد ۱۰۰ درصدی صادرات در نیمه نخست سال و ادامه این روند، انتظار می‌رود سال ۲۰۲۶ سالِ تثبیت رکورد ۱۰ ساله تجارت با آفریقا باشد.

رفع موانع ساختاری در حمل‌ونقل و ایجاد کانال‌های مالی غیرمستقیم، تنها قطعات باقی‌مانده از این پازل هستند. اگر این قطعات به درستی در کنار هم قرار گیرند، آفریقا می‌تواند به مهم‌ترین شریک راهبردی ایران در سبد صادرات غیرنفتی تبدیل شود.