کالا برگ چیست؟
کالابرگ الکترونیک در ادبیات سیاست رفاهی ایران، شکلِ یارانه شبهنقدی است؛ یعنی دولت به جای پرداخت پول نقد آزاد یا تخصیص یارانه در ابتدای زنجیره واردات و تولید، یک اعتبار مشخص و قابل مصرف برای خرید کالاهای ضروری را در اختیار خانوار قرار میدهد. گزارش رسمی مرکز پژوهشهای مجلس نیز کالابرگ الکترونیک را در زمره یارانههای شبهنقدی معرفی میکند که معمولاً با هدف حمایت از سبد خوراکی خانوار و تسهیل دسترسی به کالاهای اساسی طراحی میشود.
محورهای اصلی کالابرگ به گفته وزیر رفاه
در برنامه گفتوگوی ویژه خبری شبکه خبر (منتشرشده در ۱۳ دی ۱۴۰۴)، وزیر رفاه اعلام کرد سیاست کالابرگ با هدف حفظ قدرت خرید مردم طراحی شده و از این هفته وارد فاز اجرایی میشود. او توضیح داد که منطق اصلی طرح، انتقال یارانه کالاهای اساسی از ابتدای زنجیره (یارانهای که قبلاً به واردکنندگان و برخی تولیدکنندگان داده میشد) به سمت مصرفکننده نهایی است؛ یعنی یارانه مستقیماً به خانوار داده میشود تا خرید کالاهای اساسی از مسیر اعتبار انجام شود.
جزئیات اجرایی که وزیر در همین گفتوگو ارائه کرد، چند محور روشن داشت:
- شارژ اعتبار برای جمعیت گسترده: او گفت حساب ۷۰ میلیون نفر همان شب شارژ شده و قرار است تعداد مشمولان به حدود ۸۰ میلیون نفر افزایش پیدا کند.
- شکل پرداخت و دوره دسترسی: به گفته وزیر، اعتبار چهارماهه معادل چهار میلیون تومان به ازای هر نفر در حساب نگه داشته میشود و مردم از هفته آینده طبق جدول زمانبندی میتوانند استفاده کنند. همچنین او گفت سیاست این است که از این پس به صورت ماهانه به ازای هر نفر یک میلیون تومان اعتبار پرداخت شود و در صورت تغییر در نرخ ارز توافقی یا افزایش قیمت کالاهای اساسی، مبلغ نیز متناسب افزایش یابد تا قدرت خرید در کالاهای اساسی ثابت بماند.
- شبکه عرضه: وزیر از امکان خرید بدون پرداخت وجه نقد در حدود ۲۶۰ هزار فروشگاه و مرکز صنفی سخن گفت و از برنامه برای افزایش مراکز صنفی و سیار با همکاری اتاق اصناف ایران خبر داد.
- دامنه شمول: او تصریح کرد مبنا این است که مشمولان یارانه نقدی، این بار کالابرگ دریافت کنند و پوشش تا حدود ۹۰ درصد جامعه در نظر گرفته شده است. همچنین در پاسخ به پرسش درباره کارکنان و بازنشستگان، گفت کارمندان دولت و بازنشستگان نیز در این بسته دیده میشوند.
در کنار روایت وزیر رفاه، تجربههای قبلی هم نشان میدهد کالابرگ معمولاً با سبدی از اقلام اساسی تعریف میشود و در دورههای گذشته، هدفگذاری روی دهکهای پایینتر و کالاهای خوراکی پرمصرف بوده است. گزارش ارزیابی مرکز پژوهشهای مجلس تصریح میکند طرح کالابرگ از دی ۱۴۰۱ تا اردیبهشت ۱۴۰۳ اجرا شد و در دورههایی با یارانه تشویقی و توسعه جامعه هدف تا هفت دهک همراه بوده است.
اثر کالابرگ بر سفره مردم و بار مالی دولت
اثر کالابرگ بر سفره مردم را میتوان در دو لایه تحلیل کرد: کارکرد کوتاهمدت برای ثبات خرید کالاهای ضروری و کارکرد میانمدت برای اصلاح مسیر اصابت یارانه.
اثر بر سفره مردم و امنیت خرید کالاهای اساسی
مزیت اصلی کالابرگ نسبت به یارانه نقدیِ ثابت این است که میتواند به صورت هدفمندتر، خرید کالاهای ضروری را بیمه کند. خودِ وزیر در گفتوگوی ویژه خبری روی همین نکته دست گذاشت و گفت تفاوت این رویکرد با تجربههای قبلی آن است که یارانه، با افزایش قیمتها مستهلک نشود و اگر قیمت کالاهای اساسی بالا رفت، اعتبار هم متناسب افزایش یابد تا قدرت خرید ثابت بماند.
از زاویه فنی، این سازوکار در اقتصاد تورمی یک نکته مهم دارد: وقتی حمایت نقدی ثابت باشد، ارزش واقعی آن در چند ماه کاهش پیدا میکند؛ اما اگر اعتبار کالابرگ به شاخصهای مرتبط با قیمت کالاهای اساسی گره بخورد، میتواند نقش ضربهگیر را بهتر بازی کند. البته موفقیت این هدف به کیفیت اجرا وابسته است؛ یعنی هم باید شبکه عرضه و دسترسی واقعی باشد، هم باید کالا در فروشگاه موجود باشد، و هم باید سازوکار نظارت مانع از انحراف و فروش صوری شود.
گزارش نظارتی مرکز پژوهشهای مجلس درباره اجرای طرح قبلی، یک شاهد تجربی هم ارائه میدهد: با افزایش یارانه تشویقی و بهبود اجرا، مشارکت سه دهک پایین درآمدی افزایش یافت و بهبود نسبی در مصرف کالری در دهکهای پایین مشاهده شد؛ در حالی که اثر یارانه تشویقی برای دهکهای بالاتر از دهک سوم کمتر معنادار بوده است. این نتیجه به زبان سیاستی یعنی اگر هدف اصلی، محافظت از سفره اقشار آسیبپذیر باشد، تمرکز منابع روی دهکهای پایینتر معمولاً کاراتر است.
بنابراین، اگر مرحله جدید کالابرگ با پوشش بسیار گسترده اجرا شود، دو پرسش سیاستی بهوجود میآید: آیا منابع کافی برای حفظ سطح اعتبار در برابر تورم وجود دارد، و آیا بهتر نیست شدت حمایت برای دهکهای پایینتر بیشتر و برای دهکهای بالاتر محدودتر باشد تا هم اثربخشی حفظ شود و هم هزینه کنترلپذیر بماند؛ همان پیشنهادی که در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس هم به شکل غیرمستقیم دیده میشود.
بار هزینهای دولت و پیوند با بودجه ۱۴۰۵
کالابرگ، حتی اگر از نظر معیشتی جذاب باشد، یک تعهد مالی بزرگ برای دولت است؛ چون در تبصرههای هدفمندی، به معنای پرداخت مستمر و قابل افزایش است. تجربه اجرای قبل از توقف در اردیبهشت ۱۴۰۳ نشان داد چالش اصلی معمولاً تأمین مالی پایدار و پرداخت بهموقع به شبکه فروشگاهی است. مرکز پژوهشهای مجلس هزینه کل اجرای طرح تا اردیبهشت ۱۴۰۳ را حدود ۴۲.۳ هزار میلیارد تومان برآورد کرده و توضیح میدهد بخش عمده این هزینه در دورهای رخ داده که یارانه تشویقی بالا رفت و مشارکت افزایش یافت؛ همچنین به صراحت از ناپایداری منابع و تأخیر در تسویه مطالبات فروشگاهها به عنوان ریسکهای جدی یاد میکند.
در لایه بودجهایِ امروز هم نشانههای روشنی وجود دارد که دولت دنبال تعریف منبع مشخص برای کالابرگ است. معاون سازمان برنامه و بودجه در گفتوگو با مهر گفته سازمان هدفمندسازی یارانهها در سال آینده حدود ۲۷۰ هزار میلیارد تومان دریافت خواهد کرد که ۱۷۰ هزار میلیارد تومان آن از محل ۲ درصد مالیات بر ارزش افزوده تأمین میشود. این نوع طراحی، از منظر مالی عمومی یعنی تلاش برای بستن یک منبع نسبتاً پایدار جهت پرداختهای یارانهای از جمله کالابرگ.
اما بار مالی فقط عدد بودجه نیست؛ مسئله این است که کالابرگ وقتی وعده حفظ قدرت خرید میدهد، ممکن است در صورت افزایش قیمتها نیاز به افزایش اعتبار داشته باشد. وزیر هم همین را گفت که با تغییرات قیمت یا نرخ ارز توافقی، مبلغ افزایش پیدا میکند. از نظر اقتصادی، این ویژگی اگرچه سفره مردم را بهتر بیمه میکند، اما تعهد مالی دولت را شناور و حساس به شوکهای قیمتی میسازد.
جمعبندی فنی این است:
- اگر کالابرگ به شکل هدفمندتر روی دهکهای پایینتر متمرکز شود، طبق تجربه گزارش رسمی مرکز پژوهشهای مجلس، احتمال اثربخشی بالاتر است و هزینه قابل کنترلتر میشود.
- اگر پوشش بسیار گسترده باشد، دولت برای جلوگیری از تبدیل شدن طرح به بدهی انباشته و مطالبات معوق فروشگاهها، باید هم منبع پایدار و هم سازوکار تسویه سریع داشته باشد؛ همان نقطهای که در تجربه قبلی به عنوان چالش کلیدی شناسایی شده است.
- و اگر هدف اعلامی وزیر مبنی بر ثابت نگه داشتن قدرت خرید کالاهای اساسی دنبال شود، سیاستگذار باید همزمان سمت عرضه را هم جدی بگیرد؛ چون افزایش اعتبار خرید بدون مدیریت عرضه میتواند فشار تقاضا و ریسک رشد قیمت را بالا ببرد، و در آن صورت بخشی از اثر حمایتی، از مسیر تورم خنثی میشود.
کالابرگ الکترونیکی در شکل اعلامشده توسط وزیر رفاه، یک سیاست معیشتی با دو چهره است: در سطح خانوار میتواند ثبات بیشتری برای خرید کالاهای اساسی ایجاد کند، بهخصوص اگر متناسب با افزایش قیمتها تنظیم شود؛ اما در سطح دولت، بدون منبع پایدار و اجرای منظم، به تعهدی پرهزینه و ناپایدار تبدیل میشود. مسیر موفقیت، به همزمانی سه عامل بستگی دارد: هدفگیری دقیق دهکها، تأمین مالی قابل اتکا در بودجه ۱۴۰۵، و اجرای شفاف با شبکه عرضه واقعی و تسویه بهموقع.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟