طرح یسنا یکی از مسیرهای جدید سیاست حمایتی دولت برای تقویت امنیت غذایی گروههای حساس است؛ برنامهای که در قالب کالابرگ الکترونیکی، اعتبار خرید اقلام خوراکی و بهداشتی را برای مادران باردار یا دارای کودک شیرخوار زیر دو سال در دهکهای پایین درآمدی فعال میکند. در تازهترین مرحله اجرا، دولت اعلام کرده حساب حدود یکمیلیون و ۲۰۰ هزار نفر از مادران مشمول شارژ میشود و امکان خرید ۱۶ قلم کالای منتخب بهعلاوه پوشک بچه در شبکه فروشگاهی طرف قرارداد فراهم است.
جزئیات اجرایی طرح یسنا
بر پایه اطلاعرسانی صورت گرفته، طرح یسنا با هدف حمایت غذایی و بهداشتی از مادران باردار و مادران دارای کودک شیرخوار زیر دو سال طراحی شده و در مرحله جدید، برای مشمولان دهکهای ۱ تا ۳ به ازای هر نفر ۶۵۰ هزار تومان و برای دهکهای ۴ و ۵ مبلغ ۵۰۰ هزار تومان اعتبار خرید در نظر گرفته شده است. مطابق توضیحات منتشرشده، در این دوره حساب حدود یکمیلیون و ۲۰۰ هزار مادر در پنج دهک اول درآمدی در سراسر کشور شارژ میشود.
مکانیسم پرداخت در این طرح، کالابرگ الکترونیکی است و اعتبار تخصیصی برای خرید سبد غذایی مورد تایید وزارت بهداشت به کار میرود؛ اقلامی از گروههای لبنیات، پروتئین، حبوبات، روغن و غلات تا میوه و سبزیجات، بهعلاوه پوشک بچه. در خبرهای رسمی همچنین تاکید شده امکان خرید ۱۶ قلم کالای تعیینشده و پوشک در شبکه گسترده فروشگاههای طرف قرارداد کالابرگ الکترونیکی فراهم است و خانوارها میتوانند از طریق برنامه کاربردی شما از مانده اعتبار خود مطلع شوند.
از منظر حقوقی و نهادی، این طرح ذیل تکالیف قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت قابل توضیح است. در اطلاعرسانی رسمی دولت درباره برنامه ارائه بسته غذایی رایگان به مادران باردار و شیرده، به اجرای ماده ۲۴ این قانون اشاره شده که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی را مکلف میکند با معرفی وزارت بهداشت و همکاری نهادهای حمایتی، مادران نیازمند حمایت را شناسایی و سبد تغذیه و بسته بهداشتی را به صورت ماهانه اختصاص دهد. متن قانون نیز تصریح دارد تعیین محتوای سبد تغذیهای و بسته بهداشتی با وزارت بهداشت است.
تحلیل اقتصادی طرح یسنا؛ اثر بر رفاه خانوار و بار مالی دولت
۱) چرا تمرکز بر مادران باردار و شیرخوار از نظر سیاست رفاهی معنادار است؟
در ادبیات سیاست اجتماعی، حمایت غذایی از زنان باردار و شیرده به دلیل حساسیت بازه هزار روز اول زندگی کودک اهمیت ویژه دارد؛ چون کیفیت تغذیه مادر میتواند بر سلامت بارداری، وزن هنگام تولد و رشد کودک اثر بگذارد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر اهمیت مداخلات تغذیهای و مشاوره تغذیه در دوران بارداری تاکید میکند و اشاره دارد این مداخلات بهویژه در جمعیتهای کمبرخوردار، وقتی با حمایت تغذیهای یا مکمل همراه شود، میتواند به بهبود برخی پیامدها مانند کاهش کمخونی و بهبود وزن تولد کمک کند.
در همین چارچوب، انتخاب ابزار کالابرگ به جای پرداخت نقدی، از نگاه سیاستگذار معمولاً دو کارکرد دارد: اول، هدایت یارانه به مصرف خوراکی و بهداشتی؛ دوم، کاهش احتمال انحراف منابع حمایتی به هزینههای غیرهدف. البته تجربههای بینالمللی نشان میدهد اثرگذاری کمکها به طراحی جزئیات وابسته است: مبلغ باید نسبت معناداری از سبد مصرفی را پوشش دهد و همزمان دسترسی فیزیکی به فروشگاه و تنوع اقلام تضمین شود.
۲) مزیتهای سازوکار کالابرگ در طرح یسنا
- هدفمندی نسبی و کنترل نوع مصرف: چون اعتبار صرفاً برای اقلام مشخص فعال است، امکان هدایت یارانه به کالاهای تغذیهای و بهداشتی بیشتر میشود. این مزیت در خود خبر رسمی نیز دیده میشود که سبد غذایی مورد تایید وزارت بهداشت و پوشک را محور مصرف اعتبار معرفی کرده است.
- کاهش خطای قیمتگذاری مستقیم: به جای ارزانسازی عمومی یک کالا، حمایت به صورت اعتبار خرید به گروه هدف منتقل میشود. در اقتصاد ایران که تجربه یارانههای قیمتی گسترده گاهی به رانت و نشتی منتهی شده، این تغییر روش میتواند از منظر حکمرانی رفاه قابل دفاعتر باشد.
- قابلیت پایش و شفافیت اجرایی: استفاده از شبکه ملی اعتبار و ابزارهایی مثل برنامه شما، امکان رصد تراکنشها، مانده اعتبار و الگوی خرید را برای مجری فراهم میکند و در تئوری میتواند به اصلاح تدریجی سیاست بر پایه داده کمک کند.
- اپلیکیشن شما
۳) چالشهای محتمل؛ از خطای شناسایی تا ریسک تورم بخشی
- شمول و عدمشمول: معیار دهکی (دهکهای ۱ تا ۵) ساده و قابل اجراست، اما ممکن است همه نیازمندان واقعی را پوشش ندهد یا برخی خانوارها با نیاز کمتر را وارد برنامه کند. از آنجا که خود قانون بر شناسایی مبتنی بر نیاز و معرفی وزارت بهداشت و آزمون وسع تاکید دارد، هرچه همپوشانی دادهها دقیقتر باشد، کارایی حمایتی بالاتر میرود.
- ریسک فشار قیمتی در بازار اقلام منتخب: اگر تامین و توزیع کالاهای منتخب در شبکه فروشگاهی به اندازه کافی روان نباشد، افزایش تقاضای یارانهای میتواند به کمبودهای مقطعی یا فشار قیمتی در همان گروه کالاها منجر شود. این ریسک وقتی مهمتر میشود که همزمان چند طرح حمایتی با اقلام همپوشان اجرا شود.
- تجربه کاربری و دسترسی: هرچند شبکه فروشگاهی گسترده معرفی میشود، ولی در برخی مناطق کمبرخوردار، دسترسی واقعی به فروشگاههای طرف قرارداد یا تنوع کالا در قفسه میتواند محدودتر باشد. کارایی کالابرگ در عمل به همین جزئیات وابسته است.
۴) برآورد تقریبی بار مالی دولت با دادههای اعلامشده
در خبرها گفته شده حدود ۱.۲ میلیون مادر مشمول در این مرحله شارژ میشوند و مبلغ اعتبار به تفکیک دهکها ۵۰۰ هزار تا ۶۵۰ هزار تومان است. اگر این شارژ را یک نوبت در نظر بگیریم، بار مالی این مرحله در بازهای تقریبی قرار میگیرد:
حداقل سناریو: ۱.۲ میلیون نفر × ۵۰۰ هزار تومان ≈ ۶۰۰ میلیارد تومان
حداکثر سناریو: ۱.۲ میلیون نفر × ۶۵۰ هزار تومان ≈ ۷۸۰ میلیارد تومان
این محاسبه صرفاً برای یک نوبت شارژ است و اگر سیاستگذار آن را به صورت ماهانه یا چندمرحلهای ادامه دهد، بار مالی سالانه به همان نسبت افزایش مییابد. در نتیجه، پایداری مالی طرح به منبع تامین اعتبار، هماهنگی با بودجه رفاهی و میزان تداوم شارژها وابسته است.
۵) یسنا اگر دقیق اجرا شود، میتواند حمایت هدفمندتر بسازد
بر مبنای چارچوب قانونی و توضیحات رسمی، طرح یسنا تلاش میکند حمایت غذایی را از مسیر هدفمند و قابل پایش پیش ببرد و همزمان به گروهی برسد که از منظر سلامت عمومی، حساسیت بالایی دارد. شواهد پژوهشی نیز نشان میدهد حمایتهای تغذیهای و انتقالهای حمایتی، در صورت طراحی مناسب، میتواند به بهبود برخی پیامدهای تغذیهای و سلامت مادر و کودک کمک کند.
در عین حال، موفقیت اقتصادی و اجتماعی طرح به چند شرط کلیدی گره خورده است: دقت شناسایی گروه هدف، تضمین دسترسی و موجودی اقلام در فروشگاههای طرف قرارداد، و تامین مالی قابل اتکا برای استمرار برنامه بدون ایجاد فشار تورمی یا کسری بودجه. اگر این سه ضلع همزمان تقویت شود، یسنا میتواند از یک پرداخت حمایتی مقطعی، به ابزار موثرتر امنیت غذایی برای مادران دهکهای پایین تبدیل شود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟