به گزارش چارسو اقتصاد، مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی به بررسی لایحه بودجه پرداخته است. در «کلیات لایحه بودجه ۱۴۰۵»، بخش مالیاتی فقط یک عدد کلی نیست؛ یک بسته نسبتاً کامل از هدفگذاری درآمدی، ترکیب پایههای مالیاتی، چند الزام اجرایی (مثل معافیت حقوق و افزایش VAT) و همچنین مقایسه با قانون و عملکرد سال قبل است. آنچه از جمعبندی این جداول برمیآید، این است که دولت برای سال ۱۴۰۵ روی افزایش وزن درآمدهای مالیاتی حساب باز کرده و همزمان، بخشی از رشد منابع عمومی را از همین مسیر توضیح میدهد.
مالیات چقدر رشد کرده است؟
در جدول «رشد منابع لایحه نسبت به قانون ۱۴۰۴»، ردیف «درآمدهای مالیاتی» صریح است: ۱۸۲۰ همت در ۱۴۰۴ (هم در ستون قانون و هم در ستون پیشبینی عملکرد) و ۲۷۳۰ همت در لایحه ۱۴۰۵؛ یعنی ۵۰ درصد رشد نسبت به قانون و عملکرد.این عدد از نظر خبری مهم است، چون نشان میدهد در روایت دولت از «منابع بودجه ۱۴۰۵»، موتور اصلی افزایش منابع، مالیات است؛ در حالی که برخی اقلام دیگر (مثل منابع نفتی) در همان جدول کاهش قابل توجه دارند.
همزمان یک نمودار در بخش منابع، سهم «مالیات و گمرک» را در منابع عمومی برجسته میکند و میگوید ۵۷ درصد منابع عمومی از این مسیر تامین میشود.
ترجمه ساده این سهم برای این است که حتی اگر در بودجه درباره نفت و اوراق هم صحبت شود، در طراحی منابع عمومی ۱۴۰۵، «پایه اصلی تامین پول دولت» مالیات و گمرک است.
ترکیب مالیات در ۱۴۰۵؛ کدام پایهها بزرگتر میشوند؟
کلیات، علاوه بر عدد کلان ۲۷۳۰ همتی، ترکیب پایههای مالیاتی را هم نشان میدهد. در جدول «درآمدهای مالیاتی در قانون بودجه ۱۴۰۴ و لایحه بودجه ۱۴۰۵»، اجزای اصلی با جزئیات آمده است.
۱) مالیات بر ثروت؛ رشد بالا، اما با اجزای ناهمگن
در این جدول، مالیات بر ثروت از ۵۵ همت به ۱۰۳ همت رسیده است. این جزء رشد ۹۰ درصدی را تجربه کرده است. البته داخل همین سرفصل، تغییرات یکدست نیست:
- مالیات بر ارث: ۵ → ۷ همت (۳۲٪)
- نقلوانتقال سهام: ۱۸ → ۳۱ همت (۶۸٪)
- حق تمبر و اوراق بهادار: ۷ → ۴۰ همت (۴۷۱٪)
- مالیات بر خودروهای گرانقیمت: ۴ → ۰ همت (۱۰۰٪ کاهش)
این ترکیب این نکته را بهطور ساده میگوید که افزایش «مالیات ثروت» در لایحه ۱۴۰۵، بیش از همه از مسیر حق تمبر/اوراق بهادار و برخی اقلام نقلوانتقالی تقویت شده، اما در مقابل، یک پایه مثل «خودروهای گرانقیمت» در اعداد کلیات عملاً حذف شده است.
۲) مالیات بر کالاها و خدمات؛ رشد ۵۷ درصدی با محوریت VAT
در همین جدول، مالیات بر کالاها و خدمات از ۶۳۶ همت به ۹۹۷ همت رسیده است. این روند رشد ۵۷ درصدی به خود دیده است. در دل این سرفصل:
- مالیات بر ارزش افزوده (VAT): ۵۵۰ → ۸۶۶ همت (۵۸٪)
- مالیات بر فروش فرآوردههای نفتی: ۸ → ۲۵ همت (۲۱۵٪)
- مالیات بر سیگار: ۲۳ → ۳۲ همت (۴۱٪)
- مالیات نقلوانتقالات اتومبیل: ۳۱ → ۴۲ همت (۳۵٪)
بنابراین اگر مخاطب بخواهد «یک عامل» را بهعنوان قلب این بخش معرفی کند، آن عامل VAT است. جزئی که هم به لحاظ حجم (۸۶۶ همت) و هم به لحاظ نقش در رشد مالیات بر کالا و خدمات، جایگاه پررنگی دارد.
۳) سهم اجزا در کل درآمدهای مالیاتی؛ جابهجاییهای کوچک اما معنیدار
یک نمودار دیگر در کلیات، سهم اجزای درآمدهای مالیاتی را برای ۱۴۰۴ و لایحه ۱۴۰۵ مقایسه میکند. بر اساس همان نمودار:
- مالیات بر کالاها و خدمات: ۳۹٪ → ۴۰٪
- مالیات بر واردات: ۱۵٪ → ۱۵٪
- مالیات بر ثروت: ۳٪ → ۳٪
- مالیات بر درآمدها: ۱۳٪ → ۸٪
- مالیات اشخاص حقوقی: ۳۱٪ → ۳۴٪
وزن «اشخاص حقوقی» در ترکیب مالیات کمی بیشتر شده و وزن «مالیات بر درآمدها» کمتر دیده میشود، در حالی که سهم کالا و خدمات تقریباً ثابت مانده است.
الزامات و اجرای مالیات در ۱۴۰۵
کلیات در کنار اعداد، چند «الزام» هم ذکر میکند که مستقیماً روی تجربه مردم و بنگاهها از مالیات اثر میگذارد:
۱) معافیت مالیاتی حقوق و پلکان مالیات بر حقوق
در جدول «اهم الزامات منابع»، سقف معافیت مالیاتی حقوق ماهیانه (موضوع ماده ۸۴ قانون مالیاتهای مستقیم) برای ۱۴۰۵ ۴۰ میلیون تومان درج شده است. همچنین در بخشهای تحلیلیتر کلیات، نمودار پلکان مالیات بر حقوق نشان میدهد نرخها بهصورت پلکانی از «معاف» تا سطوح ۱۰٪، ۱۵٪، ۲۰٪، ۲۵٪ و ۳۰٪ برای طبقات درآمدی مختلف تعریف شده است.
این یعنی در سازوکار بودجه ۱۴۰۵، مالیات حقوق «یک نرخ ثابت برای همه» نیست و با افزایش درآمد، نرخ بالاتر اعمال میشود.
در یک بخش دیگر، کلیات اثر این پلکانها را روی «خالص دریافتی کارکنان» هم یادآوری میکند و توضیح میدهد که چون در قانون بودجه ۱۴۰۴ برخی اقلام درآمدی پلکانی نبوده و نرخ مقطوع ۱۰ درصد داشتهاند، محاسبات رشد خالص دریافتی در ۱۴۰۵ ممکن است برای برخی گروهها نیازمند تعدیل باشد.به زبان ساده: تغییر شکل مالیاتستانی از مقطوع به پلکانی، میتواند باعث شود اثر مالیات روی گروههای درآمدی یکسان نباشد.
۲) افزایش ۲ واحد درصدی مالیات بر ارزش افزوده با قید کالابرگ
در همان جدول الزامات منابع، یک حکم صریح دیده میشود: افزایش ۲ واحد درصدی نرخ مالیات بر ارزش افزوده برای کالاهای موضوع برخی مواد قانونی، با این توضیح که این افزایش «برای کالابرگ خانوار» در نظر گرفته شده است.
کلیات در جداول درآمدی هم یک نکته مکمل دارد: «مجموع درآمدهای مالیاتی» در برخی محاسبات با و بدون این افزایش ۲ واحد درصدی جدا شده است؛ بهطوری که در یک جدول، «مجموع درآمدهای مالیاتی» ۲,۹۶۱ همت و «بدون احتساب افزایش ۲ واحد درصد VAT» ۲,۷۹۱ همت درج شده است.
این تفکیک نشان میدهد افزایش VAT، در نگاه طراحان بودجه یک جزء درآمدی جداگانه و قابل رصد است.
۳) نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی؛ هدفگذاری بالاتر
کلیات به یک هدف کلان هم اشاره میکند: دولت در گزارش نظارت بر برنامه (شهریور ۱۴۰۴) برش سالانه نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در ۱۴۰۵ را ۷.۵ درصد اعلام کرده و در یک جدول، مسیر نسبت مالیات به GDP از ۶.۰٪ در ۱۴۰۴ به ۷.۴٪ در ۱۴۰۵ و سپس اعداد بالاتر در سالهای بعد نمایش داده شده است.این پیام، مکمل همان رشد ۵۰ درصدی درآمدهای مالیاتی است: هدفگذاری عددی مالیات در بودجه ۱۴۰۵، فقط یک افزایش اسمی نیست، بلکه در کلیات به عنوان بخشی از مسیر «افزایش نسبت مالیات به اقتصاد» معرفی شده است.
آنچه کلیات درباره بخش مالیاتی بودجه ۱۴۰۵ نشان میدهد، یک طراحی با محوریت «افزایش اتکای بودجه به مالیات» است: درآمدهای مالیاتی ۲۷۳۰ همت با ۵۰٪ رشد نسبت به قانون و عملکرد ۱۴۰۴، سهم بالای «مالیات و گمرک» در منابع عمومی (۵۷٪)، رشد پررنگ VAT و برخی اقلام کالا و خدمات، و در کنار آن چند الزام اجرایی مثل معافیت ۴۰ میلیون تومانی حقوق ماهانه و افزایش ۲ واحد درصدی VAT با قید کالابرگ.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟