استان خراسان رضوی با دارا بودن ترکیبی از ظرفیتهای اقتصادی، فرهنگی، کشاورزی، صنعتی و گردشگری، یکی از استانهای راهبردی و حیاتی کشور محسوب میشود. تولید ناخالص داخلی این استان در سال ۱۴۰۰ بالغ بر ۳۸۵ هزار میلیارد تومان بوده که این رقم خراسان رضوی را در رتبه پنجم کشور قرار داده است. بخش صنعت با ۶۶ هزار میلیارد تومان، املاک و مستغلات با ۴۲.۶ هزار میلیارد تومان و کشاورزی با ۳۹.۶ هزار میلیارد تومان بهترتیب بزرگترین سهمها را در تولید ناخالص داخلی استان داشتهاند.
این آمار نشاندهنده تنوع و تکیه استان بر چندین پایه اقتصادی است؛ اما بررسی دقیقتر، به ما چالشها و فرصتهایی را نشان میدهد که اگر به آنها توجه شود، خراسان رضوی میتواند جهش بزرگتری را تجربه کند.
چالشها و فرصتهای بخش کشاورزی خراسان رضوی
در بخش کشاورزی، این استان همواره یکی از قطبهای اصلی کشور بوده است. اما نوسانات قابلتوجهی در سالهای اخیر دیده میشود؛ بهگونهای که رشد حقیقی این بخش با قیمتهای ثابت سال ۱۴۰۰، در سال ۱۳۹۸ مثبت ۱۹.۴ درصد، در سال ۱۳۹۹، ۲.۶ درصد و در سال ۱۴۰۰ منفی ۲۰.۵ درصد گزارش شده است. این افتوخیز، بیانگر نبود یک سیاست پایدار و دقیق برای بخش کشاورزی است؛ موضوعی که سبب بیرغبتی کشاورزان به سرمایهگذاری در این بخش و توسعه کسبوکارشان میشود.
نمودار زیر تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی این استان را در سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ با قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ بر اساس دادههای مرکز ملی آمار نشان میدهد. همانطور که از این نمودار مشخص است، تولیدات کشاورزی در این استان در دهه ۹۰ از نظر ریالی روبهتوسعه بوده اما با فراز و نشیبهای بالایی همراه است که میتواند سبب دلسردی کشاورزان شود.
زعفران و زرشک؛ ظرفیتهای بیبدیل اما بلااستفاده خراسان رضوی
در این میان، خراسان رضوی یکی از مهمترین تولیدکنندگان زعفران و زرشک در جهان بهشمار میآید. زعفران بهعنوان طلای سرخ ایران، نهتنها کالایی استراتژیک برای صادرات محسوب میشود، بلکه پشتوانه معیشتی هزاران کشاورز در شهرستانهایی مانند تربتحیدریه، زاوه، گناباد و بخشی از نیشابور است. همچنین زرشک، که بیشتر در شهرستانهایی نظیر قائنات و بخشهایی از جنوب خراسان تولید میشود، بازار وسیعی در داخل و خارج دارد.
اما مشکل اصلی در این حوزه، نبود صنایع تبدیلی، فرآوری و بستهبندی مدرن است. بسیاری از محصولات با ارزش افزوده پایین بهصورت خام فروخته یا صادر میشوند، در حالی که اگر صنایع مرتبط مانند کارخانههای بستهبندی، خشککنی، اسانسگیری، تولید نوشیدنیهای سلامتمحور و داروهای گیاهی در کنار مزارع ایجاد شود، سود و اشتغال چندبرابر میشود. پیوند کشاورزی سنتی با صنایع مدرن میتواند کشاورزی استان را به مرحلهای از پایداری و سودآوری واقعی برساند.
گردشگری مذهبی؛ ستون اصلی اقتصاد خراسان رضوی
در کنار کشاورزی، گردشگری مذهبی مهمترین مزیت رقابتی خراسان رضوی است. حضور بارگاه نورانی حضرت علی بن موسیالرضا (ع) در مشهد، سالانه میلیونها زائر را از سراسر کشور و جهان اسلام جذب میکند.
اما این ظرفیت عظیم، نیازمند مدیریت دقیقتر است. یکی از مشکلات اساسی این حوزه، کمبود شدید زیرساختهای اقامتی و خدماتی در ایام اوج سفر مانند دهه آخر صفر، نوروز، شبهای قدر و ایام ولادت و شهادت امام رضا (ع) است. در این بازهها ظرفیت هتلها و خانههای مسافر تکمیل میشود، قیمتها افزایش مییابد و زائران کمدرآمد با مشکل اسکان مواجه میشوند.
راهکارهای توسعه گردشگری مذهبی در خراسان رضوی
- استفاده از مدلهای اقامتی ترکیبی
- افزایش ظرفیت زائرسراهای دولتی و تبدیل آنها به مراکز آموزشی در ایام عادی
- توسعه گردشگری در طرقبه، شاندیز، نیشابور، کلات و فریمان
- توزیع ترافیک زائران به شهرهای اطراف بهجای تمرکز بر مرکز مشهد
این رویکرد میتواند اقتصاد مناطق اطراف را نیز منتفع کند.
صنعت خراسان رضوی؛ ظرفیت عظیم تولید، نیازمند نوآوری
از نظر صنعتی، خراسان رضوی یکی از استانهای پیشرو کشور است. شهرکهای صنعتی توس، نیشابور، کاویان و بینالود مراکز اصلی صنایع غذایی، دارویی، فلزی و نساجی محسوب میشوند.
صنایع شاخص استان
- صنایع غذایی: پگاه، شیرینعسل
- صنایع دارویی: ثامن، طاها
- صنایع فلزی و سیمانی
- صنایع بزرگ وابسته به فولاد
حفظ رقابتپذیری این صنایع نیازمند توجه به:
- دیجیتالسازی
- نوآوری
- بهرهوری انرژی
- ثبات در بازارهای صادراتی
است.
جمعبندی: خراسان رضوی؛ استان بزرگ، ظرفیتهای پراکنده، نیازمند یک استراتژی واحد
مجموعاً میتوان گفت خراسان رضوی یک استان چندبعدی با ظرفیتهای بزرگ اما پراکنده است. کشاورزی آن با وجود بحران آب، میتواند با صنایع پاییندستی جهش کند. گردشگری مذهبی آن، اگر هوشمندانه مدیریت شود، امکان توسعه فراگیر دارد. صنعت آن نیز اگر بهجای خامفروشی، به سمت ارزشافزوده و دانشبنیانی حرکت کند، جایگاه بهتری در اقتصاد کشور خواهد داشت.
تنها راه موفقیت، ترکیب تجربه بومی با نوآوری، مشارکت واقعی مردم و سیاستگذاری واقعبینانه است تا خراسان رضوی بتواند جایگاه واقعی خود را در اقتصاد ایران تثبیت کند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟