تحلیل صنعت سیمان در دی‌ماه ۱۴۰۴؛ صادرات، قیمت‌گذاری و ناترازی انرژی

سیمان به عنوان «چسب توسعه»، یکی از استراتژیک‌ترین کالاهای صنعتی در جهان و شاخصی بنیادین برای سنجش رشد اقتصادی کشورها محسوب می‌شود. در ایران، این صنعت به لطف وفور مواد اولیه معدنی (سنگ آهک و خاک رس)، دسترسی به انرژی و موقعیت ژئوپلیتیک، مسیری طولانی را از واردات مطلق در اوایل قرن چهاردهم شمسی تا تبدیل شدن به یکی از ۵ تولیدکننده و صادرکننده برتر جهان طی کرده است. امروز صنعت سیمان ایران با ظرفیت اسمی حدود ۹۰ میلیون تن در سال و فعالیت بیش از ۷۶ واحد تولیدی، نه تنها نیازهای داخلی را به طور کامل پوشش می‌دهد، بلکه سهم قابل‌توجهی در بازارهای منطقه‌ای دارد. با این حال، این صنعت در تقاطع فرصت‌های بازار سرمایه و چالش‌های زیرساختی نظیر انرژی و لجستیک قرار گرفته است. گزارش پیش‌رو به کالبدشکافی وضعیت فعلی، روند تولید، جایگاه جهانی و چشم‌انداز آتی این صنعت خاکستری می‌پردازد. به بهانه روز صنعت سیمان، به تحلیل این صنعت می‌پردازیم.

صفرتا صد چرخه تولید سیمان

تولید سیمان فرآیندی پیوسته و تکنولوژیک است که از معدن آغاز و به کیسه‌بندی ختم می‌شود. پس از استخراج و خردایش سنگ‌ آهک و خاک رس، مواد اولیه آسیاب و همگن شده و وارد کوره‌های دوار عظیم می‌شوند. در دمای ۱۴۵۰ درجه سانتی‌گراد، واکنش‌های شیمیایی (کلسیناسیون) رخ داده و «کلینکر» به عنوان محصول میانی تولید می‌شود. کلینکر پس از خنک‌سازی، با درصدی سنگ گچ آسیاب شده و سیمان خاکستری یا سفید نهایی حاصل می‌شود. این چرخه نشان می‌دهد که صنعت سیمان به شدت انرژی‌بر است و هزینه سوخت (گاز/مازوت) و برق، به همراه هزینه حمل‌ونقل مواد سنگین، ارکان اصلی بهای تمام شده را تشکیل می‌دهند. شکل زیر چرخه تولید سیمان را نشان می‌دهد:

جایگاه ایران در معادلات جهانی

تولید جهانی سیمان سالانه حدود ۴.۱ میلیارد تن برآورد می‌شود که چین با فاصله‌ای نجومی، نیمی از این تولید را در اختیار دارد و پس از آن هند قرار گرفته است. ایران در کنار کشورهایی نظیر ترکیه، ویتنام و ایالات متحده در رده‌های بعدی تولیدکنندگان بزرگ جهان جای دارد. در بخش تجارت جهانی، تمرکز صادرات در دست کشورهایی نظیر ویتنام و ترکیه است. ایران نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی، بازیگری مهم در منطقه خاورمیانه محسوب می‌شود. تمرکز تولید جهانی در آسیا و بازارهای نوظهور نشان می‌دهد که قلب تپنده ساخت‌وساز از غرب به شرق منتقل شده است. آمریکا بزرگترین واردکننده سیمان در جهان است که بیشتر واردات خود را از مکزیک انجام می‌دهد.

وضعیت تولید و شرکت‌های ایرانی

در دوره سازندگی و بعد از آن در دهه 80 برای ساخت مسکن مهر سرمایه گذاری های عظیمی برای ساخت شرکت های سیمانی صورت گرفت. با اتمام دوران سازندگی و مسکن مهر، تولید شرکت ها کفاف تقاضای کشور را می‌داد و مازاد عرضه به کشورهای همسایه صادر شد. صنعت سیمان ایران در سالیان اخیر با ظرفیت اسمی ۹۰ میلیون تن و با ظرفیت واقعی حدود ۶۰ تا ۷۰ میلیون تن فعالیت می‌کند. البته در سال این شکاف میان ظرفیت اسمی و تولید واقعی، ناشی از رکود ساخت‌وساز داخلی و موانع صادراتی و بحران های انرژی است. در بازار سرمایه ایران، گروه سیمان با بیش از ۳۵ نماد (نظیر ستران، سآبیک، ساوه، سفارس و…) حدود ۳ درصد از ارزش بازار را تشکیل می‌دهد. ساختار مالکیتی این صنعت به شدت دولتی و شبه‌دولتی است؛ به طوری که حدود ۹۰ درصد صنعت تحت کنترل نهادهایی مانند شرکت سرمایه‌گذاری تامین اجتماعی (شستا) و هلدینگ‌های سیمانی (سیتا، سفارس) است. این ساختار مالکیتی اگرچه ثبات نسبی ایجاد کرده، اما گاهی منجر به تضاد منافع در قیمت‌گذاری و پیگیری مطالبات صنفی شده است.

تحول در مکانیسم فروش و قیمت‌گذاری؛ علت جذابیت صنعت سیمان

نقطه عطف صنعت سیمان در سال ۱۴۰۰ رقم خورد؛ جایی که سیمان از نظام قیمت‌گذاری دستوری خارج و وارد بورس کالا شد. این اقدام باعث شد قیمت‌ها بر اساس عرضه و تقاضا کشف شود، دست دلالان کوتاه گردد و شفافیت مالی شرکت‌ها افزایش یابد. بررسی‌ها نشان می‌دهد حاشیه سود ناخالص صنعت از حدود ۳۸ درصد در سال ۹۸ به ۵۰ درصد در سال‌های اخیر رسیده است. این بهبود سودآوری، نتیجه مستقیم واقعی شدن قیمت‌هاست. با این حال، قیمت‌گذاری سیمان در ایران همچنان تابع متغیرهای فصلی و منطقه‌ای است. در مناطق شمالی و مرکزی به دلیل تراکم جمعیت و پروژه‌ها، رقابت و قیمت بالاتر است، در حالی که در مناطق دورافتاده، شرکت‌ها برای فروش مجبور به ارائه تخفیف یا تمرکز بر صادرات هستند. نمودار سری زمانی قیمت هر تن سیمان به ریال و توضیحات پیوست را مشاهده کنید: در حال حاضر نیز تداوم صعود نرخ های قیمت سیمان ادامه دارد و سیمان داخلی حدود تنی 20 میلیون ریال و سیمان صادراتی حدود تنی 27 میلیون ریال در حال معامله است و این رشد قیمت روند دار و طولانی مدت سبب جذابیت صنعت سیمان در چندماهه اخیر شده است. نکته قابل توجه این است که در صنایعی که روند قیمت گذاری محصولات آنها دستوری نباشد و با رقابت در بازار عرضه و تقاضا تعیین شود، نرخ های فروش به سرعت با توجه به تورم و دلار آزاد تعیین شده و حاشیه سود شرکت تضمین می‌شود. همین مورد سبب می‌شود تا نسبت P/E  آینده نگر این صنعت برای سال آینده به حدود 4.5 برسد که بسیار جذاب است.

صادرات؛ فرصت‌ها و تمرکز بازارها

ایران سالانه بین ۱۳ تا ۱۴ میلیون تن سیمان و کلینکر صادر می‌کند. مقاصد صادراتی ایران اما از تنوع کافی برخوردار نیستند:

• مقاصد مهم صادراتي سیمان: افغانستان، روسیه و کویت با بیش از ۵۰ درصد صادرات
• مقاصد مهم صادراتي کلینکر: عراق و کویت با حدود ۷۵ درصد صادرات

این تمرکز بالا، صنعت را در برابر ریسک‌های سیاسی (مانند تعرفه‌های ناگهانی عراق) و امنیتی آسیب‌پذیر کرده است. با این حال، شرکت‌های نزدیک به مرز (مانند ساروج، سباقر و سدشت) توانسته‌اند با صادرات‌محور کردن استراتژی خود، ریسک نوسانات داخلی را پوشش دهند. البته انتقاداتی به موضوع صادرات سیمان وجود دارد، تولید سیمان فرآیندی است که بسیار انرژی مصرف می‌کند و در وضعیتی که کشور با ناترازی در برق و گاز مواجه است، صادرات سیمان و کلینکر که با انرژی ارزان در ایران تولید می‌شود به نوعي صادرات انرژي بوده و سیمان کالایی با ارزش صادراتی نیست.

چالش‌های بنیادین؛ ناترازی انرژی و لجستیک

علیرغم پتانسیل بالا، صنعت سیمان با سه چالش کمرشکن دست‌ و پنجه نرم می‌کند: بحران انرژی (برق و گاز): این صنعت قربانی اول ناترازی انرژی در کشور است. در تابستان با قطعی برق، کوره‌ها متوقف می‌شوند و در زمستان با قطعی گاز، شرکت‌ها مجبور به استفاده از مازوت می‌شوند. مازوت‌سوزی نه تنها چالش‌های زیست‌محیطی دارد، بلکه هزینه حمل آن از پالایشگاه‌ها (به‌ویژه برای کارخانه‌هایی که از مبادی تولید سوخت دور هستند) حاشیه سود را می‌بلعد. بحران بدهی: طی یک دهه گذشته به طور پیوسته بدهی های شرکت های سیمانی رو به افزایش بوده و به حدود 50 همت رسیده است که نشان دهنده وابستگی بالای عملیات شرکت ها به استقراض برای تامین نقدینگی است و این نکته ریسک صنعت را بالا می‌برد. هزینه‌های حمل‌ونقل: سیمان کالایی حجیم و ارزان است (Low Value to Weight)، یعنی هزینه حمل و نقل آن نسبت به قیمتش به قدری بالاست که ارزش حمل و نقل ندارد، به همین علت پراکندگی و تعداد کارخانه های سیمان درسراسر کشور بسیار بالاست. پس باید توجه داشت افزایش کرایه‌های حمل، شعاع اقتصادی فروش را محدود می‌کند. برای مثال صادرات به بازارهای دوردست بدون دسترسی به حمل‌ونقل ریلی یا دریایی ارزان، توجیه اقتصادی خود را از دست می‌دهد. نقشه پراکندگی شرکت های سیمانی را مشاهده کنید: مازاد عرضه و رکود مسکن: رکود در پروژه‌های عمرانی دولتی و ساخت‌وساز مسکن، تقاضای داخلی را سرکوب کرده است. اگرچه تغییر الگوی ساخت از اسکلت فلزی به بتنی (افزایش سهم بتن به ۸۰ درصد) تا حدی تقاضا را تحریک کرده، اما ظرفیت مازاد همچنان پابرجاست.

عوامل مثبت صنعت و فرصت‌های سرمایه‌گذاری

در کنار چالش‌ها، نقاط قوت قابل توجهی وجود دارد: P/Eجذاب و وضعیت تکنیکالی مناسب: درحال حاضر P/E گروه سیمانی برابر 7.35 واحد بوده که نشان می‌دهد بسیاری از شرکت‌های سیمانی نسبت قیمت به سود تقسیمی پایینی دارند و سود نقدی (DPS) مناسبی تقسیم می‌کنند، همچنین با توجه به رشد اخیر بازار سرمایه شاخص صنعت سیمان سقف تاریخی خود را شکسته و با ورود پول بالا و حجم معاملات مناسب چشم انداز مثبتی برای ادامه رشد آن وجود دارد و شرکت هایی با P/E کمتر از گروه برای خرید مناسب هستند. ارزش جایگزینی: هزینه تاسیس یک کارخانه سیمان جدید بسیار بالاست، در حالی که ارزش بازاری شرکت‌های فعلی بسیار کمتر از ارزش جایگزینی آن‌هاست و نکته مهم این است که این ارزش جایگزینی با توجه به رشد قیمت دلار بالاتر رفته و سبب ارزندگی شرکت و کاهش نسبت P/E می‌شود. تنوع منطقه‌ای: سرمایه‌گذاران می‌توانند با انتخاب هوشمندانه شرکت‌هایی که در مناطق پرتقاضا هستند یا دسترسی آسان به مرزهای صادراتی دارند، ریسک خود را مدیریت کنند. انتخاب شرکت هایی که در فصول گرم سال با قطعی برق و در فصول سرد سال با قطعی گاز مواجه نمی‌شوند مثالی از توان مدیریت ریسک بالا در صنعت سیمان است. چشم‌انداز آینده آینده صنعت سیمان ایران تابعی از سه متغیر کلیدی سیاست‌های انرژی، رونق ساخت‌وساز و دیپلماسی اقتصادی است. اگر دولت بتواند ناترازی انرژی را مدیریت کرده و بازارهای صادراتی جدیدی را بگشاید، صنعت سیمان با توجه به زیرساخت‌های موجود، پتانسیل جهش سودآوری را دارد. همچنین، تداوم عرضه در بورس کالا و آزادسازی کامل قیمت‌ها، می‌تواند انگیزه شرکت‌ها برای نوسازی خطوط تولید و حرکت به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر (سیمان‌های مرکب) را افزایش دهد. در نهایت، صنعت سیمان ایران همچنان به عنوان یکی از بخش‌های مقاوم اقتصاد، فرصتی جذاب اما نیازمند تحلیل دقیق منطقه‌ای برای سرمایه‌گذاران باقی خواهد ماند.