«رشدِ متوقف‌شده» چیست؟ بحران بدهی و درگیری‌ها چگونه مسیر همگرایی جهانی را تغییر می‌دهند

مقاله پژوهشی رشدِ متوقف‌شده: بحران‌ها چگونه همگرایی جهانی را به تعویق می‌اندازند نوشته پاتریک ای امام و جاناتان آر دبلیو تمپل از صندوق بین‌المللی پول در واحد Strategy and Policy Review منتشر و در ژوئن ۲۰۲۵ برای انتشار توزیع شده است. در این گزارش، به معرفی و بررسی این مقاله می‌پردازیم.

مقاله دقیقا دنبال چیست؟

حرف اصلی نویسندگان خیلی روشن است. بخش بزرگی از پژوهش‌های رشد، کشورها را طوری مدل می‌کند که انگار همیشه در حال تعدیل آرام به سمت مسیر بلندمدت‌اند و شوک‌ها بیشتر مزاحمت‌های کوتاه‌مدت هستند. اما در دنیای واقعی، خیلی از کشورها دوره‌هایی را تجربه می‌کنند که در آن رشد می‌ایستد، اقتصاد سقوط می‌کند و مسیر توسعه عوض می‌شود؛ چیزی شبیه دهه‌های ازدست‌رفته یا تراژدی رشد. مقاله می‌گوید این بخش از واقعیت، در اقتصادسنجی همگرایی کم‌اهمیت شده و باید دوباره به مرکز تحلیل برگردد. برای همین، نویسندگان به جای اینکه صرفا میانگین رشد را توضیح دهند، به سراغ یک پرسش ملموس‌تر می‌روند. اینکه کشورها در عمل چطور بین طبقات درآمدی جهان جابه‌جا می‌شوند و بحران‌ها این جابه‌جایی را چه طور تغییر می‌دهند. در چارچوب مقاله، کشورها هم بر اساس سطح درآمد نسبی دسته‌بندی می‌شوند و هم بر اساس اینکه در وضعیت عادی هستند یا در وضعیت بحران. بعد با یک مدل زنجیره مارکوف، احتمال انتقال از هر وضعیت به وضعیت دیگر در بازه‌های چندساله محاسبه می‌شود. مزیت این نگاه برای مخاطب اقتصادی این است که هم صعود را می‌بیند و هم سقوط را، و نشان می‌دهد بحران‌ها چگونه وزن سقوط را بیشتر می‌کنند.

یافته‌ها و نتایج کلیدی مقاله

مقاله وقتی از بحران حرف می‌زند، سراغ شوک‌های کوچک نمی‌رود. دو اتفاق سنگین را محور می‌گذارد: درگیری و خشونت سیاسی سازمان‌یافته و بحران بدهی حاکمیتی. اگر در یک دوره چندساله حتی یک سال از این دو نشانه دیده شود، آن دوره برای کشور، دوره بحران حساب می‌شود. نتیجه محور مقاله هم به این صورت قابل بیان است. در دوره بحران، احتمال حرکت رو به بالا کمتر می‌شود و احتمال حرکت رو به پایین بیشتر. یعنی بحران‌ها فقط رشد متوسط را کم نمی‌کنند، بلکه شانس ارتقا را پایین می‌آورند و ریسک عقب‌گرد را بالا می‌برند. یک نکته مهم دیگر هم هست که مقاله روی آن تاکید می‌کند: کشورهای کم‌درآمد نه فقط بیشتر وارد بحران می‌شوند، بلکه بیرون آمدنشان از بحران هم سخت‌تر و طولانی‌تر است. به زبان ساده، همان طبقه‌ای که باید سریع‌تر رشد کند تا فاصله‌اش را کم کند، بیشتر در معرض توقف و برگشت است. نویسندگان برای اینکه بحث صرفا روی درآمد نماند، سراغ عوامل نزدیک‌تر به تولید هم می‌روند؛ مثل بهره‌وری و نسبت سرمایه به تولید. در بخش بهره‌وری، نشانه‌ها می‌گوید بحران‌ها می‌توانند ریسک افت بهره‌وری نسبی را بیشتر کنند و مسیر ترمیم را سخت‌تر کنند.

پیام کاربردی مقاله برای تحلیل اقتصادی امروز چیست؟

اگر بخواهیم پیام مقاله را برای یک سایت اقتصادی خلاصه کنیم، می‌شود این: آینده همگرایی جهانی فقط به رشد متوسط ربط ندارد؛ به ریسک بحران هم گره خورده است. هرچه بحران بدهی و درگیری‌ها فراوان‌تر یا طولانی‌تر شوند، مسیر نزدیک شدن کشورها به طبقات بالاتر تنگ‌تر می‌شود. مقاله حتی نشان می‌دهد خود پویایی همگرایی در طول زمان ثابت نبوده است. با مقایسه دو دوره ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۵ و ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۵، نویسندگان تغییر معنادار در دینامیک جابه‌جایی‌ها را گزارش می‌کنند و تفسیرشان این است که در دوره دوم، بحران‌ها کمتر و کوتاه‌تر شده‌اند و همین به بهتر شدن چشم‌انداز همگرایی کمک کرده است. از زاویه سیاستگذاری هم نتیجه خیلی عملی است: توسعه فقط نسخه رشد در روزهای آرام نیست. پیشگیری از بحران بدهی، کاهش شکنندگی مالی، و کوتاه کردن طول بحران‌ها عملا یک سیاست رشد و کاهش شکاف بین‌کشوری است، چون احتمال صعود را بالا می‌برد و ریسک سقوط را کم می‌کند.