رابطه تجاری ایران و ازبکستان؛ آمار مبادلات، تراز تجاری و فرصت‌های همکاری

بررسی سبد تجاری ایران با کشورها، گویای تمرکز بر کشورهای آسیایی و همسایه است. اما این تنها یک بخش از ماجرای تجارت منطقه‌ای ایران به حساب می‌آید و اینکه ایران چه سهمی از بازار هر کدام از کشورها دارد و چگونه می‌تواند این سهم را بیشتر کند، موضوعی است که در این نوشته با تمرکز بر کشور ازبکستان، مورد بررسی قرار گرفته شده است.

تاریخچه مختصر رابطه ایران و ازبکستان

در دسامبر 1991، ایران جزو اولین کشورهایی بود که ازبکستان را به رسمیت شناخت و روابط دیپلماتیک بین دو طرف در ماه مه 1992 برقرار شد. با وجود برخی دیدارهای رسمی بین دو طرف، به دلیل متغیرهایی مانند حضور تاجیک‌ها در ازبکستان، نبود مرزهای مشترک و تداوم روابط تجاری گسترده، تشدید فشارهای غرب بر طرفین و نقش سایر بازیگران خارجی، روابط ایران و ازبکستان در طول دو دهه و نیم پیشرفت درخوری نداشته است. در واقع، تا سال 2016، روابط دو طرف سطح مطلوب و بالایی را تجربه نکرد. پس از روی کار آمدن شوکت میرضیایف در ازبکستان، کم کم سیاست رویکرد تنش‌زدایی، سیاست درهای باز و  ایجاد توازن با قدرت‌های منطقه‌ای در دستور کار سیاست خارجی این کشور قرار گرفت. بنابراین، فضای روابط با ایران نیز تغییر کرد و روابط در مسیر بهبود قرار گرفت. مهم بود که شاهد گسترش نشست‌ها، بازدید از بندر چابهار، فعال شدن کمیسیون مشترک اقتصادی، توافقات ترانزیتی و آمادگی ازبکستان برای پیوستن به پروژه توافق‌نامه چابهار باشیم. در سال‌های اخیر، در راستای تلاش‌های تاشکند برای دستیابی به جایگاه برتر ژئواکونومیک و هژمونی منطقه‌ای در آسیای مرکزی، توسعه روابط با همسایگان خود از جمله ایران مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. پس از آغاز ریاست جمهوری شهید رئیسی در سال 2021، تأکید او بر سیاست همسایگی و  دیپلماسی اقتصادی شرایط را برای توسعه روابط بین تهران و تاشکند فراهم کرد. سیاست منطقه‌گرایی ایران نقش مهمی در روابط با کشورهای آسیای مرکزی ایفا می‌کند. ایران در چارچوب سیاست نگاه به شرق، توسعه روابط با همسایگان آسیایی خود را در اولویت سیاست خارجی خود قرار داد. از نظر وزیر امور خارجه ایران، نگاه به همسایگان و نگاه به آسیا و تعامل با کشورهای این منطقه، اولویت اول بود و در آسیای مرکزی، ازبکستان شاید از نظر موقعیت ژئوپلیتیکی و جمعیتی، محوری‌ترین کشور منطقه باشد که بتوان به آن توجه خاصی کرد.

تجارت اقتصادی ایران و ازبکستان

باتوجه به آمار منتشر شده از گمرک جمهوری اسلامی ایران، دوکشور ایران و ازبکستان تجارت حدود 500 میلیون دلاری داشتند.  سهم صادراتی کمتر از 1 درصدی بیانگر آن است که اهتمام به موقعیت استراتژیک ازبکستان باتوجه به همسایگی با ایران نشده است. در سال 1403 نیز، سهم صادراتی ایران به ازبکستان حدود 0.7 درصد بوده است این در حالی است که فقط 0.12 درصد سهم واردات ایران ثبت شده است. این موضوع نشان‌دهنده ترازنامه تجارت مثبت بین ایران و ازبکستان است که شامل صادرات حدود 400 میلیون دلاری و واردات حدود 88 میلیون دلاری برای تجارت دوجانبه بین دو کشور به ثبت رسیده است. روابط تجاری و اقتصادی ایران و ازبکستان در سال‌های اخیر وارد مسیر رو به رشدی شده و با توجه به ظرفیت‌های مکمل، موقعیت ژئوپلیتیکی و اشتراکات فرهنگی و تاریخی، زمینه‌های گسترده‌ای برای تعمیق همکاری‌های دوجانبه فراهم شده است. امضای توافق‌نامه‌های جدید، افزایش مبادلات اقتصادی و گسترش همکاری در حوزه‌های انرژی، ترانزیت، کشاورزی و فناوری، نویدبخش آینده‌ای روشن در مناسبات اقتصادی دو کشور است. استمرار این روند می‌تواند سهم ایران را در بازارهای آسیای مرکزی ارتقا داده و به تحقق سیاست همسایگی و نگاه به شرق کمک کند.