بحران ارزی زمانی رخ میدهد که ارزش پول ملی یک کشور ناگهان کاهش مییابد و نوسانات شدیدی ایجاد میشود. این پدیده به دلیل تبعات مخرب آن بر تورم، رکود و بیثباتی، یک تهدید جدی برای امنیت اقتصادی محسوب میشود. نمونههای تاریخی این بحرانها شامل کشورهای آمریکای لاتین مانند آرژانتین، برزیل و مکزیک در دهه ۱۹۸۰ و نیز کشورهای شرق آسیا در سال ۱۹۹۷ و ترکیه در دهه ۲۰۰۰ است.
اقتصاد ایران نیز طی دهههای اخیر بارها با بحرانهای ارزی متعدد روبهرو شده است. مطالعه تجربه کشورهای درحالتوسعه میتواند الگوهای مشترک و درسهایی مهم برای حکمرانی اقتصادی امروز ارائه دهد. هدف این یادداشت مرور دلایل اصلی شکلگیری بحرانهای ارزی و بررسی سیاستهای موفق کشورهایی است که توانستهاند از بحران عبور کنند.
بحران مالی شرق آسیا: تجربه تایلند و آغاز یک فروپاشی منطقهای
بحران مالی شرق آسیا در ژوئیه ۱۹۹۷ از تایلند آغاز شد و به سرعت در منطقه گسترش پیدا کرد. در ۲ ژوئیه ۱۹۹۷ دولت تایلند تصمیم گرفت واحد پولی خود (بات) را نسبت به دلار شناور کند. این تصمیم باعث سقوط شدید ارزش بات شد و بازارهای ارز، سهام و املاک را وارد رکود عمیق کرد.
روپیه اندونزی ۷۵٪، رینگیت مالزی، پزو فیلیپین و وون کره بین ۴۰ تا ۵۰٪ افت کردند. موج بحران به تراز پرداختها و بازار بدهی نیز سرایت کرد و چندین کشور را در آستانه ورشکستگی قرار داد.
کره جنوبی: یکی از موفقترین نمونههای مدیریت بحران ارزی
رشد اقتصادی کره جنوبی از دهه ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰ چشمگیر بود، اما در سال ۱۹۹۷ ورشکستگی گروههای بزرگ صنعتی و نوسانات منطقهای، کره را در مرکز بحران قرار داد. تا دسامبر همان سال، ذخایر ارزی کره عملاً ته کشید.
سیاستهای اولیه برای مهار بحران ارزی
در ۳ دسامبر ۱۹۹۷، کره جنوبی با صندوق بینالمللی پول یک توافق سهساله به ارزش بیش از ۵۸ میلیارد دلار امضا کرد که شامل:
- افزایش نرخ بهره برای بازگرداندن اعتماد خارجی
- تمدید بدهیهای کوتاهمدت
- اصلاح ساختاری بخش بانکی و شرکتهای بزرگ
سه سال بعد، نتیجهگیری کارشناسان IMF و اقتصاددانان کرهای نشان داد که سیاست نرخ بهره بالا و سپس کاهش تدریجی آن، به تثبیت نرخ ارز کمک کرده است.
اصلاحات ساختاری
اصلاحات مالی شامل:
- تعطیلی مؤسسات مالی غیرقابلدوام
- خصوصیسازی بانکها
- مقررات سختگیرانه برای شفافیت مالی
این اصلاحات یکی از موفقترین نمونههای خروج از بحران ارزی در جهان شناخته میشود.
بحران ارزی آمریکای لاتین: درسهایی از آرژانتین، مکزیک و برزیل
در دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، کشورهای آمریکای لاتین برای توسعه زیرساخت و صنعتیسازی، حجم عظیمی از وامهای خارجی دریافت کردند. بدهی خارجی از ۷۵ میلیارد دلار در سال ۱۹۷۵ به بیش از ۳۱۵ میلیارد دلار در سال ۱۹۸۳ رسید.
آرژانتین: از تثبیت ارزی به فاجعه مالی
در دهه ۱۹۹۰، دولت آرژانتین یک پزو را برابر یک دلار تعیین کرد تا تورم را مهار کند. این سیاست در ابتدا موفق بود، اما در ادامه:
- توان رقابتی صنایع داخلی را از بین برد
- بدهی خارجی را بهشدت افزایش داد
- فقر و بیکاری را گسترش داد
بحران ۲۰۰۱ آرژانتین یکی از شدیدترین نمونههای بحران ارزی در جهان شد.
راهحلهای خروج آرژانتین از بحران ارزی
- لغو نظام ارز ثابت در ۲۰۰۲
- پرداخت یکجای ۹.۸ میلیارد دلار بدهی به IMF در ۲۰۰۵
- تمرکز بر صادرات صنعتی و کشاورزی
این اقدامات موجب بازگشت تدریجی ثبات شد، هرچند چالشهای ساختاری باقی ماند.
جمعبندی و درسهای کلیدی از بحران ارزی
تجربه بحرانهای ارزی در آسیا و آمریکای لاتین نشان میدهد که سقوط ارزش پول ملی عمدتاً ناشی از:
- مدیریت نادرست بدهی
- خروج سرمایه
- نظامهای ارزی نامنعطف
- سیاستهای مالی و پولی ناهماهنگ
درسهای مهم این کشورها عبارتند از:
۱) انعطافپذیری نرخ ارز
اصرار بر تثبیت مصنوعی نرخ ارز، فشارهای نهفته را انباشته میکند و سرانجام به انفجار منجر میشود.
۲) مدیریت حرفهای بدهی خارجی
بدهی کوتاهمدت بالا—مانند تایلند و آرژانتین—ریسک بحران را چند برابر میکند.
۳) اصلاح ساختار بانکی
سیستم بانکی ضعیف، اولین حلقهای است که در بحران پاره میشود.
۴) شفافیت مالی و نظارت
کره جنوبی نشان داد که اصلاحات عمیق، شرط لازم بازگشت اعتماد است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟