رسوب ۷.۹ میلیارد دلار از عواید ارزی صادرات در حساب‌های کارگزاری، تراستی و پوششی مرتبط با ۱۸ بانک عامل، بار دیگر مسئله دسترسی ایران به منابع ارزی خود را به یک گلوگاه جدی تبدیل کرده است. در مقابل، گزارش‌های تازه از انتقال بیش از ۱.۵ میلیارد دلار از منابع بانک مرکزی از طریق شبکه بانکی روسیه خبر می‌دهند؛ مسیری که می‌تواند بخشی از وابستگی ایران به تراستی‌ها را کاهش دهد، اما هنوز نمی‌توان آن را جایگزین کامل شبکه‌های واسطه‌ای دانست.
آخرین به‌روزرسانی: ۱۳ مهر ۱۴۰۵؛ علاوه بر گزارش دیوان محاسبات درباره ۷.۹ میلیارد دلار منابع ارزی باقی‌مانده در حساب‌های واسط، گزارش‌های تازه از انتقال بیش از ۱.۵ میلیارد دلار از منابع ایران از طریق شبکه بانکی روسیه حکایت دارند. با این حال، تشدید تحریم‌ها علیه برخی زیرساخت‌های مالی روسیه نشان می‌دهد توسعه این مسیر نیز بدون ریسک نیست.
۷.۹ میلیارد دلار ارز ایران در حساب‌های تراستی چه شده است؟
بر اساس گزارش دیوان محاسبات کشور، طبق آخرین مانده اعلام‌شده، معادل ۷.۹ میلیارد دلار از عواید ارزی حاصل از صادرات در حساب‌های کارگزاری، تراستی و پوششی مرتبط با ۱۸ بانک عامل قرار داشته است.
نکته مهم‌تر از حجم این منابع، سرعت دسترسی به آنهاست. دیوان محاسبات اعلام کرده تأخیر در دسترسی به این وجوه باعث شده حدود ۸۵ درصد حجم معاملات مرکز مبادله از ابتدای تأسیس تا مرداد ۱۴۰۵ با تأخیر زمانی میان بانک‌ها کارسازی مالی شود.
این نهاد همچنین از ضعف در سازوکار رهگیری و نظارت بانک مرکزی بر جریان منابع ارزی انتقاد کرده و اعلام کرده است که موضوع ترک فعل بانک مرکزی در این پرونده به دادسرا ارسال شده است.
چارسو اقتصاد در گزارش جداگانه ماجرای رسوب ۷.۹ میلیارد دلار ارز و تأخیر در کارسازی معاملات مرکز مبادله را به‌طور مستقل بررسی کرده است.
فشار بر مرکز مبادله چقدر افزایش یافته است؟
این گره ارزی در شرایطی ایجاد شده که حجم معاملات رسمی ارز تجاری افزایش قابل توجهی داشته است. بر اساس اعلام سخنگوی مرکز مبادله ارز و طلای ایران، میانگین معاملات روزانه بازار ارز تجاری از ۴۶ میلیون دلار در فروردین ۱۴۰۵ به ۱۳۱ میلیون دلار در شهریور رسیده است.
به این ترتیب، معاملات روزانه شهریور نسبت به فروردین بیش از ۲.۸ برابر شده و میانگین روزانه معاملات نیز از ۶۰ میلیون دلار در فصل بهار به حدود ۱۱۵ میلیون دلار در تابستان رسیده است.
افزایش حجم معاملات به‌خودی‌خود خبر مثبتی برای توسعه بازار رسمی ارز است، اما هرچه حجم تقاضای قابل تسویه در این بازار افزایش یابد، سرعت دسترسی بانک‌ها به منابع ارزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
| شاخص | آخرین وضعیت گزارش‌شده | منبع / توضیح |
|---|---|---|
| منابع باقی‌مانده در حساب‌های کارگزاری، تراستی و پوششی | ۷.۹ میلیارد دلار | گزارش دیوان محاسبات |
| بانک‌های عامل مرتبط | ۱۸ بانک | گزارش دیوان محاسبات |
| سهم معاملات دارای تأخیر زمانی | حدود ۸۵ درصد | از ابتدای تأسیس مرکز مبادله تا مرداد ۱۴۰۵ |
| میانگین معاملات روزانه فروردین | ۴۶ میلیون دلار | مرکز مبادله ایران |
| میانگین معاملات روزانه شهریور | ۱۳۱ میلیون دلار | مرکز مبادله ایران |
| منابع گزارش‌شده در شبکه بانکی روسیه | بیش از ۳ میلیارد دلار | بر اساس گزارش منتشرشده از منابع بانکی |
| انتقال گزارش‌شده از مسیر بانکی روسیه | بیش از ۱.۵ میلیارد دلار | بر اساس گزارش منتشرشده از منابع بانکی |
چرا حساب‌های تراستی به گلوگاه بازگشت ارز تبدیل شده‌اند؟
تراستی‌ها در شرایط تحریم برای حل یک مشکل مشخص توسعه پیدا کردند: زمانی که انتقال مستقیم پول از مسیرهای متعارف بانکی دشوار یا ناممکن است، شرکت‌ها و حساب‌های واسط امکان دریافت، نگهداری و جابه‌جایی وجوه حاصل از تجارت را فراهم می‌کنند.
مشکل از جایی آغاز می‌شود که فاصله میان «وجود ارز» و «دسترسی عملیاتی به ارز» افزایش پیدا کند. برای واردکننده، وجود چند میلیارد دلار در یک حساب خارجی زمانی ارزش عملی دارد که بانک عامل بتواند آن را در زمان مناسب برای پرداخت به فروشنده خارجی کارسازی کند.
افزایش زمان تسویه
رسوب منابع در حساب‌های واسط می‌تواند فاصله میان فروش صادراتی و استفاده از ارز برای واردات را افزایش دهد.
افزایش هزینه مبادله
هرچه تعداد واسطه‌ها، تبدیل‌های ارزی و مراحل انتقال بیشتر شود، هزینه نهایی دسترسی به منابع نیز می‌تواند افزایش پیدا کند.
کاهش قابلیت رهگیری
دیوان محاسبات به ضعف سازوکارهای رهگیری و نظارت بانک مرکزی بر جریان این منابع اشاره کرده است؛ مسئله‌ای که نظارت بر محل و زمان استفاده از ارز را دشوارتر می‌کند.
اختلال در برنامه‌ریزی واردات
تأخیر در کارسازی ارز می‌تواند زمان پرداخت به فروشنده خارجی، ثبت سفارش، تأمین مواد اولیه و برنامه تولید بنگاه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
شبکه بانکی روسیه چگونه می‌تواند جایگزین بخشی از تراستی‌ها شود؟
گزارش‌های منتشرشده در مهر ۱۴۰۵ از یک تحول مهم حکایت دارند: بانک مرکزی بیش از ۱.۵ میلیارد دلار از منابع خود را از طریق شبکه بانکی روسیه منتقل کرده و طبق همین گزارش‌ها، بیش از ۳ میلیارد دلار منابع ارزی ایران در بانک‌های روسی نگهداری می‌شود.
این ارقام هنوز به معنای حذف شبکه تراستی نیستند. اهمیت مسیر روسیه در این است که اگر انتقال منابع از طریق ارتباط مستقیم‌تر بانکی قابل تکرار و توسعه باشد، بخشی از تجارت ایران می‌تواند به جای زنجیره طولانی شرکت‌ها و حساب‌های واسط، از یک زیرساخت رسمی‌تر بانکی استفاده کند.
این مسیر بر بستری شکل گرفته که طی سال‌های گذشته با توسعه ارتباطات بانکی ایران و روسیه، استفاده از ارزهای ملی و اتصال زیرساخت‌های پرداخت دو کشور ایجاد شده است.
مزیت اصلی مسیر روسیه برای ایران چیست؟
کاهش تعداد واسطه‌های مالی
اگر پرداخت مستقیماً میان بانک‌های منتخب دو کشور انجام شود، بخشی از زنجیره شرکت‌ها و حساب‌های واسط حذف می‌شود و امکان کنترل بهتر جریان پول افزایش پیدا می‌کند.
استفاده از روبل و ریال در بخشی از تجارت
تسویه با ارزهای ملی می‌تواند نیاز به تبدیل تمام معاملات به دلار یا درهم را در تجارت دوجانبه کاهش دهد، هرچند دامنه عملی این سازوکار به توازن تجاری و دسترسی بانک‌ها وابسته است.
تأمین مستقیم کالا از روسیه
روسیه یکی از مبادی مهم تأمین غلات و برخی کالاهای اساسی ایران است. استفاده از کانال بانکی مستقیم می‌تواند بخشی از پرداخت‌های مربوط به این واردات را از مسیرهای واسطه‌ای خارج کند.
افزایش قابلیت نظارت
در صورت انجام تسویه از طریق بانک‌های مشخص و سازوکارهای رسمی، امکان ثبت، حسابرسی و رهگیری جریان وجوه نسبت به شبکه‌های چندلایه واسطه‌ای افزایش پیدا می‌کند.
اما آیا روسیه واقعاً می‌تواند جایگزین کامل تراستی‌ها شود؟
در شرایط فعلی پاسخ کوتاه «خیر» است. داده‌های موجود نشان می‌دهند شبکه بانکی روسیه می‌تواند به یکی از مسیرهای جایگزین تبدیل شود، اما شواهد کافی برای اینکه تمام شبکه تراستی ایران با این مسیر جایگزین شود وجود ندارد.
تجارت خارجی ایران فقط با روسیه انجام نمی‌شود و درآمدهای صادراتی کشور نیز در کشورهای مختلف و ارزهای متفاوت ایجاد می‌شوند. بنابراین یک مسیر بانکی واحد نمی‌تواند تمام نیازهای تسویه تجارت خارجی را پوشش دهد.
مدل کم‌ریسک‌تر، توسعه چند مسیر موازی شامل روابط مستقیم بانکی با شرکای تجاری، تسویه با ارزهای ملی، حساب‌های کلیرینگ، تهاتر هدفمند و استفاده محدودتر از شبکه‌های واسطه‌ای است.
تحریم‌های تازه چه خطری برای مسیر روسیه ایجاد کرده‌اند؟
یک تحول تازه نیز باید در ارزیابی این گزینه لحاظ شود. در ابتدای اکتبر ۲۰۲۶، آمریکا مجموعه‌ای از اقدامات تحریمی تازه علیه برخی شبکه‌ها و زیرساخت‌های مالی روسیه اعمال کرد و شبکه مالی A7 را به تسهیل تراکنش‌های مرتبط با ایران متهم کرد. A7 این اتهامات را رد کرده است.
هیچ مدرکی در منابع بررسی‌شده وجود ندارد که نشان دهد انتقال ۱.۵ میلیارد دلاری مورد اشاره در این گزارش مشخصاً از طریق A7 انجام شده است؛ بنابراین نباید این دو موضوع را یکی دانست. با این حال، تحولات اخیر نشان می‌دهد توسعه کانال‌های مالی روسیه نیز می‌تواند با ریسک تحریم‌های ثانویه و محدودیت‌های جدید مواجه شود.
به همین دلیل، انتقال وابستگی از یک شبکه تراستی به یک کانال خارجی واحد، مسئله را حل نمی‌کند؛ بلکه ممکن است فقط محل تمرکز ریسک را تغییر دهد.
مسیر روسیه چه زمانی واقعاً موفق محسوب می‌شود؟
معیار موفقیت این سیاست صرفاً مقدار ارزی نیست که در بانک‌های روسیه نگهداری می‌شود. حتی دریافت سود از منابع خارجی نیز به‌تنهایی نشان‌دهنده کارآمدی شبکه تسویه نیست.
برای ارزیابی واقعی مسیر روسیه باید چهار شاخص اندازه‌گیری شود:
زمان انتقال ارز
فاصله زمانی میان درخواست بانک عامل و رسیدن وجه به ذی‌نفع خارجی باید نسبت به مسیر تراستی کاهش پیدا کند.
هزینه انتقال
مجموع کارمزد بانکی، هزینه تبدیل ارز و هزینه واسطه‌ها باید کمتر از شبکه فعلی باشد.
حجم قابل تسویه
شبکه باید بتواند نه یک انتقال موردی، بلکه حجم قابل توجه و مستمر تجارت را پوشش دهد.
تاب‌آوری در برابر تحریم
مسیر جدید باید در برابر فشارهای تحریمی قابل ادامه باشد و وابستگی تازه‌ای به یک بانک، شرکت یا زیرساخت خاص ایجاد نکند.
آیا افزایش معاملات مرکز مبادله بدون اصلاح مسیر انتقال ارز کافی است؟
افزایش میانگین معاملات روزانه بازار ارز تجاری از ۴۶ میلیون دلار در فروردین به ۱۳۱ میلیون دلار در شهریور نشان می‌دهد حجم بیشتری از نیاز ارزی تجارت در حال عبور از کانال رسمی است.
اما افزایش حجم معاملات تنها یک طرف معادله است. اگر منابع ارزی متناظر با این معاملات با تأخیر در اختیار بانک‌های عامل قرار گیرند، رشد معاملات می‌تواند فشار بیشتری بر زیرساخت کارسازی ایجاد کند.
در نتیجه، اصلاح بازار ارز فقط به تعیین نرخ یا افزایش عرضه روی تابلو محدود نیست؛ زیرساخت انتقال، تسویه و دسترسی واقعی به ارز نیز بخشی از سیاست ارزی است.
جمع‌بندی؛ روسیه جایگزین تراستی‌هاست یا فقط یک مسیر تازه؟
گزارش دیوان محاسبات نشان می‌دهد ۷.۹ میلیارد دلار از عواید ارزی صادرات در حساب‌های کارگزاری، تراستی و پوششی مرتبط با ۱۸ بانک عامل باقی مانده و تأخیر در دسترسی به این منابع، حدود ۸۵ درصد معاملات مرکز مبادله را در بازه مورد بررسی با تأخیر زمانی در کارسازی مواجه کرده است.
در مقابل، انتقال بیش از ۱.۵ میلیارد دلار از طریق شبکه بانکی روسیه نشان می‌دهد امکان توسعه یک مسیر مستقیم‌تر وجود دارد. اما این تجربه هنوز برای اعلام «جایگزینی کامل تراستی‌ها» کافی نیست.
مسئله اصلی ایران پیدا کردن یک تراستی جدید در قالب بانک خارجی نیست؛ هدف باید ساخت شبکه‌ای متنوع از مسیرهای رسمی، قابل رهگیری و کم‌هزینه برای تبدیل سریع درآمد صادراتی به قدرت خرید واردکننده باشد.
اگر شبکه بانکی روسیه بتواند زمان انتقال را کاهش دهد، حجم بالاتری از تجارت را پوشش دهد و در برابر فشارهای تحریمی دوام بیاورد، می‌تواند یکی از مهم‌ترین اجزای این شبکه باشد؛ اما وابستگی کامل به مسکو، همان مسئله تمرکز ریسک را این بار با نامی متفاوت بازتولید خواهد کرد.
سوالات پرتکرار درباره حساب‌های تراستی و شبکه بانکی روسیه
حساب تراستی چیست و چرا ایران از آن استفاده می‌کند؟
در شرایط محدودیت بانکی، حساب‌ها و شرکت‌های واسط برای دریافت و انتقال وجوه تجارت خارجی استفاده می‌شوند. این سازوکار امکان ادامه بخشی از تجارت را فراهم می‌کند، اما تعدد واسطه‌ها می‌تواند هزینه، زمان انتقال و دشواری نظارت را افزایش دهد.
چقدر ارز ایران در حساب‌های تراستی باقی مانده است؟
طبق آخرین گزارش دیوان محاسبات، معادل ۷.۹ میلیارد دلار از عواید ارزی صادرات در حساب‌های کارگزاری، تراستی و پوششی مرتبط با ۱۸ بانک عامل قرار داشته است.
چرا ۸۵ درصد معاملات مرکز مبادله با تأخیر مواجه شده‌اند؟
دیوان محاسبات اعلام کرده تأخیر در دسترسی بانک‌ها به منابع ارزی موجود در حساب‌های واسط باعث شده حدود ۸۵ درصد حجم معاملات مرکز مبادله در دوره مورد بررسی با تأخیر زمانی میان بانک‌ها کارسازی مالی شود.
آیا روسیه جایگزین حساب‌های تراستی ایران شده است؟
خیر. انتقال بیش از ۱.۵ میلیارد دلار از طریق شبکه بانکی روسیه نشان‌دهنده شکل‌گیری یک مسیر جایگزین است، اما هنوز شواهدی برای جایگزینی کامل شبکه تراستی وجود ندارد.
مزیت تسویه ریال و روبل برای ایران چیست؟
استفاده از ارزهای ملی در تجارت دوجانبه می‌تواند نیاز به دلار و برخی ارزهای واسط را کاهش دهد و بخشی از پرداخت‌ها را مستقیماً میان شبکه‌های بانکی دو کشور انجام دهد.
آیا مسیر بانکی روسیه در برابر تحریم امن است؟
هیچ مسیر مالی خارجی را نمی‌توان کاملاً مصون از تحریم دانست. تحریم‌های تازه علیه برخی شبکه‌های مالی روسیه نشان می‌دهد این کانال نیز با ریسک فشار ثانویه روبه‌روست؛ به همین دلیل تنوع مسیرهای تسویه اهمیت دارد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟