تجارت ایران و هند به ۱.۶ میلیارد دلار رسید؛ چرا چابهار هنوز تجارت دو کشور را متحول نکرد؟

تجارت ایران و هند در سال مالی ۲۰۲۵-۲۶ به حدود ۱.۶۳ میلیارد دلار رسیده؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۱۸-۱۹ بیش از ۱۷ میلیارد دلار بود. حذف نفت از بخش عمده مبادلات، محدودیت‌های تحریمی و مالی و باقی ماندن تجارت در چند گروه کالایی سنتی باعث شده حتی قرارداد ۱۰ ساله چابهار هنوز نتواند ظرفیت اقتصادی دو کشور را به تجارت واقعی تبدیل کند. هند تعهد ۱۲۰ میلیون دلاری خود برای تجهیزات بندری را انجام داده، اما انقضای معافیت تحریمی آمریکا و ابهام درباره مدل ادامه فعالیت دهلی‌نو در چابهار، این پروژه را با یک گره تازه روبه‌رو کرده است.

آخرین به‌روزرسانی: ۶ مهر ۱۴۰۵

به گزارش چارسو اقتصاد، تازه‌ترین داده‌های رسمی وزارت بازرگانی و صنعت هند نشان می‌دهد تجارت کالایی ایران و هند در سال مالی ۲۰۲۵-۲۶ به ۱.۶۳ میلیارد دلار رسیده است. از این رقم حدود ۱.۲۵ میلیارد دلار مربوط به صادرات هند به ایران و حدود ۳۷۰ میلیون دلار مربوط به واردات هند از ایران بوده است.

این اعداد یک مسئله مهم را نشان می‌دهند: با وجود موقعیت جغرافیایی ایران، قرارداد بلندمدت چابهار و نیاز هند به مسیرهای دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی، روابط اقتصادی دو کشور هنوز به یک زنجیره ارزش عمیق و متنوع تبدیل نشده است.

تجارت ایران و هند چقدر است و چرا کاهش یافته؟

آمار رسمی دولت هند نشان می‌دهد تجارت دوجانبه دو کشور در سال مالی ۲۰۱۸-۱۹ حدود ۱۷.۰۳ میلیارد دلار بود؛ رقمی که بخش بزرگی از آن به واردات نفت ایران توسط هند مربوط می‌شد. پس از محدود شدن خرید نفت ایران در پی تحریم‌های آمریکا، اندازه تجارت دو کشور به‌شدت کاهش پیدا کرد.

در نتیجه، تجارت دو کشور نسبت به سال مالی ۲۰۱۸-۱۹ حدود ۹۰ درصد کوچک‌تر شده است. این مقایسه البته یک نکته مهم دارد: بخش بزرگی از سقوط تجارت ناشی از حذف نفت ایران از سبد خرید هند است و نباید تمام این کاهش را به عملکرد بخش غیرنفتی یا چابهار نسبت داد.

چرا تجارت ایران و هند همچنان به چند کالای سنتی وابسته است؟

ترکیب فعلی تجارت نیز عمق محدود روابط اقتصادی را نشان می‌دهد. طبق اطلاعات سفارت هند در تهران، صادرات مهم هند به ایران شامل برنج باسماتی، چای، شکر، میوه تازه و محصولات دارویی است. در مقابل، سیب، پسته، خرما و کیوی از اقلام مهم وارداتی هند از ایران هستند.

بنابراین مسئله فقط پایین بودن رقم تجارت نیست؛ بلکه دو کشور هنوز نتوانسته‌اند همکاری گسترده‌ای در تولید مشترک، صنایع پیشرفته، خدمات، لجستیک و زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای ایجاد کنند.

• حذف نفت از موتور اصلی تجارت

  در سال مالی ۲۰۱۸-۱۹ هند ۱۳.۵۳ میلیارد دلار کالا از ایران وارد می‌کرد که نفت نقش بزرگی در آن داشت. در ۲۰۲۵-۲۶ کل واردات هند از ایران به حدود ۳۷۰ میلیون دلار رسیده است. این تغییر ساختاری توضیح می‌دهد چرا بازگشت تجارت به ارقام گذشته صرفاً با افزایش صادرات چند کالای غیرنفتی ممکن نیست.

• تمرکز تجارت روی تعداد محدودی کالا

  برنج، چای، محصولات دارویی و کشاورزی هنوز سهم مهمی در تجارت دارند. این کالاها مهم‌اند، اما به‌تنهایی زنجیره اقتصادی عمیقی میان دو کشور ایجاد نمی‌کنند.

• محدودیت‌های بانکی و تحریمی

  تجارت زمانی می‌تواند توسعه پیدا کند که انتقال پول، بیمه، حمل‌ونقل و تأمین مالی نیز امکان‌پذیر باشد. تحریم‌ها هزینه و ریسک این بخش‌ها را افزایش داده‌اند.

• سرمایه‌گذاری مستقیم محدود

  تجارت پایدار معمولاً زمانی عمیق می‌شود که بنگاه‌های دو کشور علاوه بر خرید و فروش کالا، در تولید، زیرساخت و خدمات یکدیگر سرمایه‌گذاری کنند. این بخش از روابط ایران و هند هنوز نسبت به ظرفیت دو اقتصاد محدود است.

چابهار قرار بود چه چیزی را در تجارت ایران و هند تغییر دهد؟

ایران و هند در مه ۲۰۲۴ قرارداد بلندمدت ۱۰ ساله‌ای برای تجهیز و بهره‌برداری از پایانه شهید بهشتی بندر چابهار امضا کردند. براساس این قرارداد، شرکت India Ports Global Limited متعهد به تأمین حدود ۱۲۰ میلیون دلار تجهیزات بندری شد و یک خط اعتباری ۲۵۰ میلیون دلاری نیز برای پروژه‌های مرتبط در نظر گرفته شد.

اهمیت چابهار برای هند فقط تجارت مستقیم با ایران نیست. این بندر به دهلی‌نو امکان می‌دهد بدون عبور از پاکستان به افغانستان و آسیای مرکزی متصل شود و در صورت تکمیل حلقه‌های کریدوری، از ظرفیت مسیرهای منتهی به اوراسیا نیز استفاده کند.

برای ایران نیز چابهار زمانی ارزش اقتصادی کامل پیدا می‌کند که از یک بندر تخلیه و بارگیری به بخشی از یک شبکه منظم ترانزیت، راه‌آهن، گمرک، انبارداری و تجارت منطقه‌ای تبدیل شود.

آیا هند به تعهد ۱۲۰ میلیون دلاری خود در چابهار عمل کرده است؟

بله؛ این بخش از اطلاعات قبلی گزارش نیازمند اصلاح است. براساس گزارشی که وزارت خارجه هند به کمیته پارلمانی این کشور ارائه کرده، هند تعهد قراردادی ۱۲۰ میلیون دلاری خود برای تأمین تجهیزات بندری تحت قرارداد سال ۲۰۲۴ را انجام داده است.

بنابراین مشکل امروز چابهار را نباید صرفاً «عمل نکردن هند به تعهد سرمایه‌گذاری» توصیف کرد. مسئله فعلی بیشتر به شرایط تحریمی، آینده فعالیت شرکت هندی و نحوه ادامه همکاری دو کشور مربوط می‌شود.

پس چرا چابهار هنوز تجارت ایران و هند را متحول نکرده است؟

وجود یک بندر به‌تنهایی تجارت ایجاد نمی‌کند. برای تبدیل چابهار به موتور روابط اقتصادی، چند حلقه باید هم‌زمان کار کنند.

• چابهار بیشتر یک زیرساخت است تا یک کالای صادراتی

  اثر اقتصادی بندر زمانی ظاهر می‌شود که حجم بار، خطوط منظم کشتیرانی، اتصال زمینی، خدمات لجستیکی و صاحبان کالا به‌صورت مستمر از آن استفاده کنند. بنابراین امضای قرارداد بندری الزاماً به جهش فوری آمار تجارت دوجانبه منجر نمی‌شود.

• تحریم‌ها مدل فعالیت هند را پیچیده کرده‌اند

  آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۵ معافیت تحریمی مربوط به چابهار را لغو کرد. پس از مذاکرات، یک معافیت مشروط موقت تا ۲۶ آوریل ۲۰۲۶ برقرار شد، اما این مهلت نیز منقضی شده است.

• هند اکنون دنبال مدل تازه‌ای برای ادامه حضور است

  ویکرام میسری، معاون وزیر خارجه هند، در پایان اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد دهلی‌نو با طرف‌های مختلف در تماس است تا یک «راه‌حل پایدار» برای ادامه همکاری در چابهار پیدا کند. این یعنی خود هند نیز آینده پروژه را در قالب فعلی قطعی نمی‌داند.

• مسیر ترانزیتی باید از ابتدا تا انتها اقتصادی باشد

  مزیت جغرافیایی ایران زمانی به درآمد تبدیل می‌شود که زمان حمل، هزینه گمرک، بیمه، اتصال ریلی و زمینی و قابلیت پیش‌بینی مسیر برای صاحب کالا از مسیرهای رقیب جذاب‌تر باشد.

چابهار برای هند هنوز اهمیت دارد؛ حتی با وجود تحریم‌ها

نشانه‌های تازه نشان می‌دهد دهلی‌نو پروژه را کنار نگذاشته است. مقام‌های هندی در ماه‌های اخیر اعلام کرده‌اند که با ذی‌نفعان مختلف درباره ادامه عملیات در چابهار گفت‌وگو می‌کنند. مسعود پزشکیان نیز در شهریور ۱۴۰۵ از هند خواست سرمایه‌گذاری خود در این بندر را توسعه دهد.

علت روشن است: چابهار برای هند مسیر دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی بدون عبور از پاکستان است و می‌تواند در اتصال هند به شبکه‌های ترانزیتی بزرگ‌تر منطقه نقش داشته باشد.

چرا چابهار به‌تنهایی نمی‌تواند صادرات ایران به هند را جهش دهد؟

یکی از خطاهای رایج در تحلیل روابط ایران و هند، یکی دانستن «کریدور ترانزیتی» با «بازار صادراتی» است. چابهار هزینه و زمان حمل را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما تقاضای هند برای کالای ایرانی را به‌تنهایی ایجاد نمی‌کند.

برای رشد صادرات ایران، تولیدکننده ایرانی باید در بازار هند از نظر قیمت، استاندارد، کیفیت، شبکه توزیع، تأمین مالی و استمرار عرضه رقابت‌پذیر باشد. بدون این عوامل، حتی بهترین مسیر لجستیکی نیز الزاماً به افزایش صادرات منجر نمی‌شود.

ایران چگونه می‌تواند تجارت با هند را از ۱.۶ میلیارد دلار بالاتر ببرد؟

• حرکت از فروش کالا به تولید مشترک

  همکاری در دارو، پتروشیمی، صنایع غذایی، تجهیزات و سایر بخش‌هایی که دو کشور مزیت مکمل دارند می‌تواند رابطه را از مبادله ساده کالا فراتر ببرد.

• تکمیل شبکه لجستیکی چابهار

  هدف نباید فقط افزایش ظرفیت اسمی بندر باشد. اتصال بندر به شبکه‌های زمینی و ریلی و ایجاد خدمات منظم حمل برای صاحبان کالا اهمیت بیشتری دارد.

• حل مسئله پرداخت و تأمین مالی

  بدون سازوکار قابل اتکای پرداخت، بیمه و تأمین مالی، حتی تقاضای واقعی نیز الزاماً به تجارت رسمی تبدیل نمی‌شود.

• افزایش سهم کالاهای با ارزش افزوده

  صادرات محصولات فرآوری‌شده و صنعتی می‌تواند ارزش تجارت را بدون وابستگی کامل به حجم بالای مواد خام افزایش دهد.

• پیوند دادن چابهار با تجارت منطقه‌ای

  مزیت بزرگ ایران برای هند فقط بازار ایران نیست؛ موقعیت ایران در اتصال هند به افغانستان، آسیای مرکزی و مسیرهای اوراسیایی می‌تواند ارزش اقتصادی بسیار بزرگ‌تری ایجاد کند.

تجارت ایران و هند از ۱۷ میلیارد دلار به ۱.۶ میلیارد دلار رسیده؛ مسئله فقط چابهار نیست

مقایسه تجارت ۱۷.۰۳ میلیارد دلاری سال مالی ۲۰۱۸-۱۹ با رقم ۱.۶۳ میلیارد دلاری ۲۰۲۵-۲۶ نشان می‌دهد روابط تجاری ایران و هند در کمتر از یک دهه دگرگون شده است. اما بخش بزرگی از این افت نتیجه حذف نفت از تجارت دو کشور است؛ بنابراین نمی‌توان آن را صرفاً شکست چابهار دانست.

چابهار می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، اما برای تبدیل شدن به موتور تجارت به شبکه حمل‌ونقل کامل، سازوکار مالی، ثبات مقرراتی، کاهش ریسک تحریم و حضور شرکت‌های دو کشور در زنجیره‌های ارزش نیاز دارد.

سوالات پرتکرار درباره تجارت ایران و هند

• حجم تجارت ایران و هند چقدر است؟

  براساس آخرین آمار رسمی وزارت بازرگانی و صنعت هند، تجارت کالایی دو کشور در سال مالی ۲۰۲۵-۲۶ حدود ۱.۶۳ میلیارد دلار بوده است.

• ایران بیشتر چه کالاهایی به هند صادر می‌کند؟

  در تجارت فعلی، محصولات کشاورزی از جمله سیب، پسته، خرما و کیوی در میان اقلام مهم صادرات ایران به هند قرار دارند. ترکیب تجارت نسبت به دوره‌ای که هند خریدار بزرگ نفت ایران بود به‌شدت تغییر کرده است.

• هند چه کالاهایی به ایران صادر می‌کند؟

  برنج باسماتی، چای، شکر، میوه و محصولات دارویی از اقلام مهم صادرات هند به ایران هستند.

• هند چقدر در بندر چابهار سرمایه‌گذاری کرده است؟

  در قرارداد بلندمدت سال ۲۰۲۴، تعهد ۱۲۰ میلیون دلاری برای تجهیزات بندری و خط اعتباری ۲۵۰ میلیون دلاری برای پروژه‌های مرتبط پیش‌بینی شد. دولت هند اعلام کرده تعهد ۱۲۰ میلیون دلاری تجهیزات را انجام داده است.

• آیا هند از پروژه چابهار خارج شده است؟

  خیر. مقام‌های هند در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده‌اند که برای یافتن یک راه‌حل پایدار جهت ادامه همکاری در چابهار با طرف‌های مرتبط در تماس هستند؛ اما انقضای معافیت تحریمی آمریکا ادامه فعالیت را پیچیده کرده است.

• چرا چابهار برای هند مهم است؟

  چابهار به هند امکان می‌دهد بدون عبور از پاکستان به افغانستان و آسیای مرکزی دسترسی داشته باشد و بالقوه به شبکه‌های ترانزیتی اوراسیا متصل شود.

• چرا با وجود چابهار تجارت ایران و هند پایین مانده است؟

  زیرا بندر فقط یکی از اجزای تجارت است. تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی، حذف نفت از تجارت، تنوع پایین کالاها و ضعف سرمایه‌گذاری و زنجیره ارزش مشترک همچنان مانع توسعه روابط اقتصادی هستند.

منابع گزارش

• سفارت هند در تهران: آمار و ساختار روابط اقتصادی ایران و هند
• وزارت بازرگانی و صنعت هند: پایگاه رسمی آمار تجارت خارجی
• وزارت بازرگانی و صنعت هند: گزارش سالانه ۲۰۲۵-۲۶
• Economic Times: گزارش کمیته پارلمانی هند درباره وضعیت چابهار و تعهد ۱۲۰ میلیون دلاری
• Reuters: تحولات معافیت تحریمی چابهار
• India Today: موضع جدید هند درباره یافتن راه‌حل پایدار برای چابهار